Kaszubski Park Krajobrazowy

Park obejmuje granicami centralny obszar etnicznej Kaszubszczyzny, określony jako wyróżniający się geograficznie rejon zwany Pojezierzem Kaszubskim. Występujące tu uwarunkowania przyrodnicze i kulturowe stanowią o krajobrazie - szczególnej kategorii chronionej wartości Parku. Kaszubski Park Krajobrazowy utworzony został na podstawie Uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku w 1983 roku. Prawne unormowanie nastąpiło w drodze rozporządzeń Wojewody Gdańskiego: w 1994 i 1998 oraz Rozporządzenia Nr 12/1998 zatwierdzającego Plan ochrony KPK. Zapewnienie należytej ochrony walorów przyrodniczych, historycznych i kulturowych Parku jest przedmiotem działania Zarządu Kaszubskiego Parku Krajobrazowego.

Kliknij, aby powiększyć mapę

Obecnie powierzchnia Parku wynosi 33 202 ha w tym:
- lasy - 11 230 ha (33,8%),
- użytki rolne - 16 712 ha (50,3%),
- wody powierzchniowe - 3 430 ha (10,3%).

Lasy państwowe stanowią około 29% powierzchni Parku i są zarządzane przez Nadleśnictwo Kartuzy.

Kaszubski Park Krajobrazowy położony jest na obszarze ośmiu gmin:

Powiat Kartuski:
1. Chmielno - 23,2% pow. Parku,
2. Kartuzy - 29,5%,
3. Sierakowice - 15,5%,
4. Somonino - 4,1%,
5. Stężyca - 22,2%,




Powiat Kościerski:
6. Kościerzyna - 0,2%,
7. Nowa Karczma - 0,4%,

Powiat Wejherowski:
8. Linia - 5,0%.

Otulina Kaszubskiego Parku Krajobrazowego o powierzchni 32 494 ha położona jest na obszarze wymienionych gmin oraz gmin: Przodkowo, Sulęczyno, Szemud i m. Kartuzy.





Ukształtowanie terenu

Na bardzo urozmaiconą polodowcową rzeźbę terenu KPK składają się charakterystycznie ukształtowane formy: pagórki i wzgórza czołowomorenowe, faliste powierzchnie moreny dennej tworzące wysoczyzny, długie ciągi rynien polodowcowych, równiny sandrowe, kemy (moreny martwego lodu) i wytopiska. Całość stanowi obraz procesów geomorfologicznych zachodzących w plejstocenie. Moreny czołowe tworzą ciągi wzgórz i pagórków układające się zgodnie z fazami cofania się lądolodu. Największe zgrupowania stanowią Wzgórza Szymbarskie o średnich wysokościach powyżej 260 m n.p.m. i największym wzniesieniu w Polsce północnej Wieżycą (328,6 m n.p.m.; wysokość względna wynosi około 170 m). Układ rynien polodowcowych, w najgłębszych częściach wypełnionych jeziorami, jest zgodny z kierunkiem płn.-wsch. Na południe od Wzgórz Szymbarskich położona jest rozległa równina sandrowa zbudowana z piasków i żwirów naniesionych tu przez wody roztopowe lądolodu. Cechą charakterystyczną Parku są liczne zagłębienia terenu, których większość powstała po ustąpieniu lądolodu na skutek wytapiania się martwego lodu, często wypełnione jeziorami zwanymi wytopiskowymi, a niektóre zajęte przez torfowiska. Skałami macierzystymi dla gleb tego obszaru są żwiry, piaski i gliny. Na terenach morenowych (piaski gliniaste i gliny) wytworzyły się gleby brunatne wyługowane i gleby pseudobielicowe, a na sandrach (piaski luźne i słabogliniaste) gleby bielicowe i rdzawe. Większość gleb ornych to gleby lekkie i bardzo lekkie a około 10% powierzchni Parku zajmują gleby torfowe i mułowo-torfowe. Ze względu na przydatność rolniczą gleb, stwierdza się na terenie Parku przewagę kompleksów: żytniego dobrego, słabego i bardzo słabego. Grunty rolne położone na stokach rynien jeziornych narażone są na erozję gleby.






Warunki klimatyczne

Klimat Parku charakteryzuje się dużą zmiennością stanów pogodowych, dość surowymi warunkami termicznymi (średnia temperatura lipca wynosi 16 stopni C, a stycznia -3,5 stopnia C, dużą liczbą dni pochmurnych i mglistych, częstymi i obfitymi opadami atmosferycznymi (średnio około 660 mm rocznie), późną wiosną, krótkim latem, długą przeważnie pogodną jesienią i obfitą w opady zimą. Lato trwa 76 dni, zima natomiast 105 dni (pokrywa śnieżna utrzymuje się przez 90 dni). Okres wegetacji jest stosunkowo krótki i wynosi 200-210 dni.
























Wody powierzchniowe

Obszar KPK położony jest w strefie wododziałowej oddzielającej dorzecze Łeby i Łupawy od dorzecza Raduni, Wierzycy i Wdy. Głównymi ciekami odwadniającymi Park jest Radunia i Łeba. Rzeki charakteryzują się nierównym spadkiem, krętym i przeważnie bystrym biegiem oraz licznymi przełomami. Płyną przeważnie głęboko wciętymi dolinami poprzez liczne jeziora. Występują także liczne drobne cieki, przeważnie okresowe. Zwraca uwagę tzw. inwersja odpływu wód Raduni: rzeka płynie początkowo na północ przez jeziora Raduńskie Górne i Dolne do jeziora Kłodno, a więc niezgodnie z kierunkiem odpływu wód roztopowych w rynnach polodowcowych, dalej natomiast przez jeziora Małe i Wielkie Brodno jej odpływ jest zgodny z tym kierunkiem. Występują również liczne obszary bezodpływowe zajęte przez mokradła, często zatorfione i z "oczkami" wodnymi. Park obfituje w jeziora. Znajdują się tutaj 34 jeziora o powierzchniach przekraczających 10 ha (łącznie zajmują powierzchnię 3196 ha tj. około 10% powierzchni Parku). Największym jeziorem Parku jest Raduńskie Dolne (737,2 ha), a najgłębszym Raduńskie Górne (43 m). Oba jeziora są sztucznie rozdzielone groblą z przepustem, przez którą prowadzi droga.



Szata roślinna

Flora naczyniowa Parku w wyniku bardzo dużej różnorodności występujących tu siedlisk jest bardzo zróżnicowana i bogata w gatunki oraz zbiorowiska. Szacowana jest na 700-800 gatunków (na całym Pomorzu Zachodnim - około 1600 gatunków). Stosunkowo późne odlesienie, umiarkowana antropresja i ekstensywny sposób gospodarowania przyczyniły się do zachowania stosunkowo wysokiego stopnia naturalności flory tego obszaru. Regionalny i lokalny klimat Pojezierza Kaszubskiego wpływa na występowanie specyficznej flory, wyróżniającej się udziałem gatunków górskich i podgórskich (17 gatunków) oraz gatunków pochodzenia północnego (10 gatunków reliktów lodowcowych). Na liście roślin prawnie chronionych, zagrożonych wyginięciem i rzadkich na obszarze KPK, wyszczególniono 190 taksonów (wśród nich 43 to gatunki objęte ochroną całkowitą). Znaczna część zbiorowisk leśnych na obszarze KPK jest naturalna lub nieznacznie zmieniona. Również przeważająca część roślinności torfowiskowej i szuwarowo-bagiennej oraz wodnej to zbiorowiska naturalne lub nieznacznie zmienione. Zbiorowiska półnaturalne tworzą łąki i pastwiska, oraz rzadkie wrzosowiska i murawy. Do roślinności synantropijnej należą zbiorowiska ruderalne oraz zbiorowiska chwastów polnych. Obszary morenowe KPK porastają lasy bukowe lub lasy z dominacją buka w drzewostanie. Na wysoczyznach morenowych najczęściej rośnie las bukowo-dębowy, a na stokach wzgórz moreny czołowej i rynien polodowcowych żyzna lub kwaśna buczyna niżowa. Na wielu obszarach leśnych Parku w miejsce dawnych lasów liściastych wprowadzone zostały bory sosnowe oraz świerki - gatunek obcy geograficznie w tym rejonie. Piaski sandrowe są porośnięte borami sosnowymi, najczęściej świeżymi. Na dużych torfowiskach (Lasy Mirachowskie) rozwinął się bór bagienny i brzezina bagienna. Są to naturalne zespoły leśne, które zasiedliły w drodze sukcesji wtórnej torfowiska odwadniane przez człowieka. Do najcenniejszych zespołów roślinności leśnej w KPK należą występujące lokalnie na bardzo małej powierzchni, zbiorowiska buczyny storczykowej i źródliskowe łęgi - podgórski jesionowy oraz jesionowo-olszowy. Specyficzną cechą lasów KPK jest znikomy udział przestrzenny lasów grądowych (dębowo-bukowo-grabowe) oraz cisowych (olchowe lub olchowo-jesionowe). Szatę roślinną KPK wyróżnia jej bogactwo jakościowe i różnorodność ekologiczna wynikająca z naturalnego urozmaicenia siedlisk, co stanowi o jej wielkiej wartości. Dotychczas stwierdzono na obszarze Parku 111 zespołów i zbiorowisk roślinnych.




















Zagrożenia ekosystemów leśnych i nieleśnych

W wyniku gospodarki człowieka co najmniej 70% powierzchni lasów państwowych w KPK ma drzewostan niezgodny z siedliskiem. Na znacznej części siedliska, zwłaszcza lasu bukowo-dębowego, wprowadzonym przez człowieka drzewem jest sosna zwyczajna. Dużą rolę odgrywa również świerk pospolity, który rośnie w czystych monokulturach oraz w domieszce w różnych drzewostanach. Gatunek ten ma silne, niekorzystne oddziaływanie na siedlisko leśne. Spośród gatunków drzew niezgodnych z siedliskiem mniejsze znaczenie mają jedlica (daglezja) i modrzew. W leśnictwie panują obecnie tendencje do renaturyzacji i przywracania drzewostanu zgodnego z siedliskiem. W pierwszej połowie XIX wieku zapoczątkowano melioracje odwadniające. Ich celem było zwiększenie powierzchni łąk w dolinach oraz eksploatacja torfu. Odwodnienie nieomal wszystkich podmokłych i zatorfionych obniżeń, spowodowało zasadnicze zmiany siedlisk i w następstwie także szaty roślinnej. Zasadnicze zmiany szaty roślinnej spowodowały zmiany intensywności i sposobu użytkowania łąk i pastwisk. Odwadnianie, oranie i nawożenie prowadzi do zastąpienia wielogatunkowych łąk w zubożony kilku gatunkowy użytek zielony (np. znikają łąki z masowo rosnącym pełnikiem europejskim). Zaniechanie użytkowania łąk prowadzi do uruchomienia procesów sukcesji wtórnej przez zarastanie lasem, zaroślami wierzbowymi czy też szuwarami.

















Rezerwaty przyrody Kaszubskiego Parku Krajobrazowego (zatwierdzone)

Rezerwaty przyrody dotychczas utworzone w granicach KPK są obiektami chroniącymi szatę roślinną leśną i torfowiskową (walory florystyczne i fitocenotyczne). Część wyróżniona została ze względów krajobrazowych. Dotychczas zatwierdzono 12 rezerwatów: w okresie od 1954 do 1972 roku powołano 8 rezerwatów (dwa z nich utworzono już w 1916 roku), w 1989 roku powiększono 5 z nich a kolejne 4 utworzono w 1990 roku. Są to obszary o powierzchniach od około 9 ha do 170 ha (łącznie 722 ha - 2,2% powierzchni KPK). Rezerwaty Przyrody KPK można sklasyfikować (nieoficjalnie) wg typów wyróżnionych ze względów siedliskowych jako biotopy:

(numeracja wg oficjalnej listy)

A. LEŚNE:
1. Zamkowa Góra,
2. Ostrzycki Las,
3. Szczyt Wieżyca + walor krajobrazowy;

B. LEŚNO-ŹRÓDLISKOWE:
4. Staniszewskie Zdroje + walor krajobrazowy i ostoja ptaków;

C. LEŚNO-JEZIORNE:
5.Jezioro Lubygość + walor krajobrazowy i ostoja ptaków,
6. Szczelina Lechicka + walor krajobrazowy,
12. Żurawie Chrusty;

D. LEŚNO-TORFOWISKOWE:
7. Staniszewskie Błoto + ostoja ptaków;

E. LEŚNO-JEZIORNE i TORFOWISKOWE:
8. Leśne Oczko + ostoja ptaków,
9. Kurze Grzędy + ostoja ptaków,
10. Jezioro Turzycowe + ostoja ptaków,
11. Żurawie Błota cz.I + walor krajobrazowy + ostoja ptaków,
Żurawie Błota cz.II leśno-torfowiskowa + ostoja ptaków.

Obszary te objęte są ochroną częściową i tylko 24,6 ha podlega ochronie ścisłej.


Projektowane rezerwaty przyrody w Kaszubskim Parku Krajobrazowym

Lista obejmuje 7 obiektów o powierzchni od 5 do 55 ha (łącznie około 135 ha) odznaczających się walorami florystycznymi i fitocenotycznymi oraz krajobrazowymi. Są to biotopy torfowiskowe, łąkowe i źródliskowe. Najcenniejszy obejmować ma dolinę Mirachowskiej Strugi.


Planowane użytki ekologiczne Kaszubskiego Parku Krajobrazowego

Są to obiekty przeważnie o charakterze ostoi przyrody z prawną kwalifikacją obszarów predysponowanych do objęcia ochroną jako użytki ekologiczne. Oficjalna lista zawiera 79 pozycji obiektów o pow. od 0,2 do 80 ha (łącznie ok. 1182 ha). Część planowanych użytków ekologicznych to biotopy stanowiące istotny krajobrazowo, siedliskowy element fizjografii Kaszubskiego Parku Krajobrazowego: wyspy na jeziorach (7 obiektów), przełomy rzek (3), ujścia rzek (3), wąwozy (3), jeziora (7) i zatoka jeziora (1). Ilościowo zdecydowane przeważają biotopy mokradłowe, często z "oczkiem" wodnym (34 obiekty - 42% wszystkich planowanych) w tym fitocenozy torfowiskowe (17 obiektów) i torfowiskowo-szuwarowe (9). Pozostałe to czyska (1), murawy (2). Istotą planowanej ochrony jest zachowanie niezmienionych warunków wodnych i troficznych oraz dotychczasowych, ekstensywnych sposobów użytkowania. Większość wymienionych użytków stanowi z całą pewnością ostoje dla specyficznej zoocenozy (w tym gatunków zwierząt chronionych), np. ostoje ptaków wodnych i błotnych, miejsca rozrodu płazów i rzadkich owadów.






Świat zwierzęcy Parku

Najlepiej zbadaną fauną Parku są ptaki. Dotychczas odnotowano 135 gatunków ptaków lęgowych w tym 77 gniazdujących z całą pewnością, a pozostałe prawdopodobnie lub uważa się, że ich gniazdowanie jest możliwe. Jednym z najcenniejszych elementów awifauny Kaszubskiego Parku Krajobrazowego są tracze - szlachar i nurogęś oraz sowa włochatka. Na torfowiskach i jeziorach dystroficznych gniazdują: cyraneczka, żuraw i samotnik, a na strugach - pliszka górska, zimorodek (występuje tu także przelotny pluszcz). W Parku stwierdzono 10 gatunków płazów i 5 gatunków gadów (w tym coraz rzadszą żmiję). Znajomość ichtiofauny Kaszubskiego Parku Krajobrazowego jest znikoma: jak dotąd doliczyć się można 17 gatunków ryb rodzimych i 4 gatunki introdukowanych. Ssaki Parku są również poznane niedostatecznie: przybliżony spis obejmuje 43 gatunki (w tym 10 gatunków nietoperzy). Rak szlachetny wyginął w KPK prawdopodobnie w latach 60-tych, a głuszec około 1980 roku.






















Pomniki Przyrody

a) przyrody nieożywionej - głazy polodowcowe w liczbie 10 obiektów zatwierdzonych (w tym największy zwany "Diabelskim Kamieniem" o obwodzie 17 m nad Jez. Kamiennym w rezerwacie "Żurawie Błota") oraz 4 obiekty projektowane.

b) przyrody ożywionej - drzewa (lub ich grupy) w liczbie 36 obiektów zatwierdzonych (aktualnie 33 w tym 5 drzew iglastych) oraz kilkanaście planowanych do objęcia tą formą ochrony.


Podstawowe reguły trój ochrony

- całościowe ujmowanie dopełniających się zagadnień ochrony środowiska przyrodniczego, wartości kulturowych i krajobrazu; równorzędne traktowanie materialnych i niematerialnych wartości parku;

- gospodarowanie w przestrzeni w nawiązaniu do przenikających się i warunkujących wzajemnie procesów przyrodniczych i kulturowych, których odzwierciedleniem jest krajobraz;

- uzyskanie akceptowanej społecznie koegzystencji działań ochronnych i aktywności gospodarczej na obszarze parku.


Ochrona krajobrazu

Ochrona krajobrazu jest wypadkową działań podejmowanych na rzecz ochrony przyrody i dziedzictwa kulturowego, oraz wszelkich działań z zakresu gospodarki przestrzennej. Polskie prawo bezpośrednio nie normuje problematyki ochrony krajobrazu, co obok subiektywności odbioru wartości krajobrazowych jest podstawową trudnością jej wdrażania. Krajobraz KPK od kilkudziesięciu lat ulega postępującej dewastacji. Główne tego przejawy to:

- niekontrolowany, chaotyczny rozwój terytorialny wsi (skrajnym przykładem jest Chmielno);

- koncentracja zainwestowania rekreacyjnego w dużych zespołach indywidualnych obiektów rekreacyjnych, o niskim standardzie architektonicznym (skrajne przykłady to gm. Stężyca, Kartuzy, Chmielno)

- powstanie wielu zakładowych ośrodków wypoczynkowych, w tym substandardowych pod względem technicznym i o żenująco niskim poziomie architektury;

- jeszcze niedostateczne nawiązania w różnych przejawach działań inwestycyjnych do tradycji architektury regionalnej;

- brak pielęgnacji przedpoli widokowych atrakcyjnych punktów i ciągów widokowych (istniejące przepisy resortowe uniemożliwiają wspólną politykę kompatybilną).

Pomimo tego krajobraz KPK ciągle ma jeszcze wybitne wartości estetyczne. Wynika to głównie z walorów przyrodniczych, oraz z dużego zróżnicowania ukształtowania i użytkowania terenu, co wpływa na zamaskowanie części szpecących krajobraz obiektów kubaturowych i ich zespołów, kwalifikujących się wyłącznie do likwidacji.

Kaszubski Park Krajobrazowy stanowi unikat przyrodniczy, kulturowy i krajobrazowy. Z polskich parków krajobrazowych położonych w pasie pojezierzy młodoglacjalnych pod względem przyrodniczym może się z nim równać Mazurski Park Krajobrazowy, pod względem krajobrazowym Suwalski Park Krajobrazowy, a pod względem kulturowym - żaden.

Wobec słabości państwa i niskiego poziomu kultury społecznej bardzo prawdopodobna jest utrata walorów chronionych w centralnej i południowej części KPK, w pętli Jezior Raduńskich. Mniej zagrożona jest północna część parku, w rejonie Lasów Mirachowskich, choć wiele zależy od kierunku zmian gospodarki leśnej.

Całość działań niezbędnych dla zachowania i odtworzenia walorów parku zapisana jest w "Planie ochrony KPK", który w 1998r., na mocy rozporządzenia wojewody gdańskiego, stał się aktem prawa miejscowego. Obecnie po 5 latach trwa analiza i aktualizacja "Planu ochrony", który na początku roku 2005r. będzie powszechnie obowiązującym.


Krajobrazy - walory, zagrożenia i kształtowanie

Pojęcie krajobrazu jako "obszaru kraju", a zatem wizualnego odbioru pewnej przestrzeni, było znane niemal od zawsze. Różniło się jedynie podejście do korzystania z tego pojęcia - począwszy od biernej obserwacji i odwzorowywani (obraz i rysunek a dzisiaj film czy fotografia), skończywszy na czynnym kształtowaniu w makro skali (na przykład parki angielskie, ale także nowe, duże, osiedla podmiejskie czy budowle inżynierskie - tamy i sztuczne jeziora.)

Krajobraz można uznać za swego rodzaju pojęcie abstrakcyjne, ponieważ oglądamy go nie jako całość, lecz poprzez poszczególne widoki. Inaczej przedstawia się widok na smugę lasów będących tłem dla rozległej płaszczyzny pól a inaczej wąska uliczka wiejska miejscowości położonej tuż obok. Jeden i drugi widok często jest krajobrazem tego samego obszaru.

Utworzenie KPK miało za zadanie - w zakresie cech i właściwości wizualnych krajobrazu - wyeksponowanie piękna ekspozycji krajobrazowej. Celem było umożliwienie odpowiedniej ekspozycji widoków, wprowadzenie tras komunikacyjnych o właściwościach ciągów widokowych, zorganizowanie punktów widokowych, oraz ochrona widoków poprzez zachowanie otwartych przedpoli ekspozycyjnych i rysunku panoramy miejscowości lub istniejącego harmonijnego zagospodarowania terenów otwartych. Celem było także zachowanie "konkretności" różnic zagospodarowania przestrzeni w przypadku wsi zwartych rozproszonych osad jednodworczych, otwartego krajobrazu pól, łąk i pastwisk w korytarzach dolin rzek oraz krajobrazu rozległych, nie zabudowanych płaszczyzn stoków wzniesień. Ważne było również zachowanie "pierwotności" krajobrazu wnętrz wodnych poprzez - niestety nie całkiem skuteczny - zakaz zabudowywania brzegów jezior.

Przeprowadzone w ramach prac nad "Operatem ochrony krajobrazu KPK" badania pozwoliły na sporządzenie charakterystyki krajobrazowej obszaru KPK pod kątem cech i walorów kompozycyjnych, oraz ekspozycyjnych zasobu przewijających się w formach ukształtowania terenu, tworzących się naturalnych wnętrzach krajobrazowych, zaskakujących otwarciach widokowych, niespotykanych, pięknych panoramach z widniejącymi na horyzoncie tajemniczymi liniami lasów, migocących płaszczyznach jezior czy rozrzuconych malowniczo drobnych zabudowań wsi kaszubskiej.

Wstępną klasyfikację przeprowadziła Piskorska (1995r.). Wyróżniła następujące strefy krajobrazowe: krajobraz morenowy; krajobraz jezior Raduńskich; krajobraz Lasów Mirachowskich; krajobraz dolin rzek, oraz dwa uzupełniające typy krajobrazu: krajobraz terenów podmokłych; i krajobraz wsi.

Przeprowadzona w drugim etapie (Lipińska, Poczubut 1996r.) poszerzona analiza zasobu krajobrazowego KPK oraz analiza zachowanego stanu krajobrazu KPK pozwoliła na uszczegółowioną jego klasyfikację, obejmującą także ocenę wartości estetycznej przestrzeni. Wyznaczono obszary noszące cechy krajobrazów unikatowych, harmonijnych i dysharmonijnych oraz włączono klasyfikację i ocenę ich właściwości ekspozycyjnych.

Krajobrazy unikatowe

Na tle generalnej charakterystyki krajobrazów, jako unikatowe wyróżniają się: dolina rzeki Łeby; kompleks Lasów Mirachowskich - część północna; śródleśne jezioro Lubygość, okolice jeziora Wielkie Brodno.

Krajobrazy harmonijne

Cechy harmonijności przejawiają następujące fragmenty przestrzeni: okolice jeziora Wielkie Łąki; okolice wsi Sianowo; dolina rzeki Łeby na odcinku Staniszewo - Strysza Buda; obszar leśny między Miechucinem a Mirachowem;(południowa część Lasów Mirachowskich); okolice miejscowości Bącz; obszar na północ od jeziora Ostrzyckiego; (rejon przesmyku między jeziorami Wielkie Brodno a Ostrzyckim).

Jak z tego wynika, krajobraz harmonijny w pełnym tego słowa znaczeniu, można zaobserwować głównie w rejonach, które dotychczas uznawane były "za mniej ciekawe". Paradoksalnie ta właśnie ocena uznanie ich niejako za "gorsze" obroniła pośrednio istniejące wartość krajobrazowe i estetyczne. Obecnie te "gorsze" fragmenty przestrzeni KPK są najlepiej zachowanymi i najciekawszymi pod względem harmonii kompozycji krajobrazowej na tle całego KPK.

Krajobrazy dysharmonijne

Niestety dość licznie reprezentowane są w KPK obszary krajobrazu dysharmonijnego, co jest alarmującym zjawiskiem. Do najbardziej zdewastowanych pod względem harmonii krajobrazowej obszarów należą:

a) obszary dawniej o unikatowych wartościach: otoczenie jeziora Potęgowskiego; okolice jezior Wielkie i Długie; wieś Chmielno i jej bezpośrednie otoczenie; otoczenie jezior Raduńskie Górne i Dolne, otoczenie jeziora Ostrzyckiego;

b) obszary pozostałe: wieś Miechucino i okolice; okolice wsi Garcz i Łapalice; otoczenie jeziora Patulskiego; wnętrze "kółka" jezior: Raduńskie Dolne, Brodno Wielkie i Małe oraz Ostrzyckie; wieś Stężyca i okolice.


Klasyfikacja ekspozycji

Elementy ekspozycji biernej - klasyfikacja i charakterystyka krajobrazów i obiektów.

Najbardziej efektowne wnętrza krajobrazowe KPK to wielkie, rozległe wnętrza wodne zespołu jezior Raduńskich. Niezwykle silnie działają tu płaszczyzny wodne jezior, wyraziste w formie i w zależności od pory roku, bądź pogody różnorodne w swym kolorycie. Pięknymi makrownętrzami krajobrazowymi są także rozległe doliny głównych cieków, działające podobnie jak wielkie płaszczyzny wodne.

Innym elementem ekspozycji biernej są dominujące w krajobrazie zespoły zabudowy, mające często punktową dominantę w postaci wieży kościoła. Element ten przyciąga wzrok już z daleka, zaś otaczająca go wioska otulona zielenią znajdującą się w poszczególnych zagrodach, jawi się jako malowniczy, charakterystyczny rys w pejzażu Kaszub. Najefektowniej prezentującymi się w krajobrazie otwartymi wsiami są: Strzepcz, Staniszewo, Mirachowo, Sianowo, Kożyczkowo, Szopa, Chmielno, Stężyca, Gołubie, Wygoda Łączyńska, Ostrzyce i Szymbark.

Elementy ekspozycji czynnej - klasyfikacja i charakterystyka punktów, ciągów, osi widokowych, stref ekspozycji, zasięgów i stref ekspozycji.

Elementy ekspozycji czynnej na terenie parku odgrywają bardzo istotną rolę. Obserwator porusza się bowiem wyznaczonymi szlakami turystycznymi oraz drogami w ściśle określonym celu oglądania widoków.

Dla osób przejeżdżających samochodem przez teren parku krajobrazowego, ważne są trasy widokowe znajdujące się na głównych drogach kołowych i dające możliwość dogodnej z nich obserwacji otaczającego krajobrazu.

Najbardziej efektownymi ciągami widokowymi, znajdującymi się na trasach kołowych są ciągi: wzdłuż zachodniego brzegu Łeby, trasa Nowa Huta - Miłoszewo; tzw. "Droga Kaszubska" od Łapalic poprzez Garcz, Chmielno, Zawory, Ręboszewo, Brodnicę Dolną, Ostrzyce, Wieżycę, aż do drogi Egiertowo - Kościerzyna, trasa Łączyńska Huta - Chmielno, trasa Gołubie - Pierszczewo. Walory krajobrazowe widoczne z tych dróg ulegają zmianie i zależą także od zabiegów konserwacyjnych w pasie drogowym. Pozytywne wrażenia z obserwowania piękna kompozycji krajobrazowej wzrastają niepomiernie, gdy widok, oprócz wyjątkowej harmonii kompozycji, zawiera interesującą dominantę krajobrazową czy akcent. Pod tym względem na terenie KPK wyróżniają się w ekspozycji czynnej następujące miejsca, będące zarazem punktami widokowymi:

- w miejscowości Strysza Buda, widok w kierunku północnym i południowym na dolinę rzeki Łeby;

- punkt widokowy znajdujący się ok. 2 km. na południe od Nowej Huty z widokiem na malownicze formy osadnictwa rozproszonego kolonii Ameryka;

- widok z Lechickiej Szczeliny między jeziorem Potęgowskim (jego fragmentem zwanym jez. Kocinko) a jez. Lubygość na piękny krajobraz naturalny drzewostanów leśnych;

- widok na wieś Staniszewo z drogi Sianowo - Staniszewo z kierunku południowego;

- widok na Stążki z drogi Staniszewo - Stążki z kierunku południowego;

- widok na wieś Cieszonko z Łysej Góry między jeziorami Osuszyno i Sianowskie;

- widok na wieś Miechucińskie Chrusty z drogi wzdłuż zachodniego brzegu Jeziora Wielkiego;

- punkt widokowy na górze Tamowej z widokiem w kierunku zachodnim na jeziora Kłodno, Rekowo i Białe;

- widok na wieś Sianowo z kierunku północnego z drogi Staniszewo - Sianowo oraz z kierunku południowego z drogi Prokowo - Sianowo z okolicy przysiółka Diable Kopyto w miejscowości Kolonia;

- "leśny" widok na jezioro Wielkie Łąki z drogi Prokowo - Sianowo w pobliżu leśniczówki Sianowo;

- punkt widokowy "Złota Góra" nad jeziorem Wielkie Brodno z widokiem w kierunku wschodnim na rozległy pejzaż otaczający jezioro;

- punkt widokowy "Góra Sobótka" nad jeziorem Małe Brodno;

- punkt widokowy "Tamowa Góra" nad jeziorem Kłodno i Rekowo, dawna nazwa "Wzgórze Prezydenta";

- punkt widokowy "Góra Biskupia" nad jeziorem Rekowe z widokiem w kierunku zachodnim na zespół jezior Kłodno, Rekowo, i Białe i otaczający krajobraz osadniczy;

- punkt widokowy "Jastrzębia Góra" koło Ostrzyc z widokiem na mozaikowy krajobraz osadniczy;

- punkt widokowy "Trzebińska Góra" nad jeziorem Ostrzyckim, z panoramicznym widokiem na jezioro, oraz kompleks leśny Wzgórz Szymbarskich;

- widok ze wsi Łączyno na taflę jeziora Raduńskiego Dolnego i jego przeciwległy, zalesiony brzeg;

- widok ze szczytu Wieżycy (z istniejącej tu wysokiej wieży widokowej) we wszystkich kierunkach w postaci pełnej panoramy;

- widok z miejscowości Stężyca na jezioro Raduńskie Górne;

- widok z miejscowości Gołubie na jezioro Patulskie;

- widok z przesmyku między jeziorami Raduńskie Dolne - Raduńskie Górne na oba jeziora eksponujący ich monumentalne długie wnętrza krajobrazowe.

Dla obserwatorów uprawiających turystykę pieszą zakres oglądania widoków zwiększa się. Jednocześnie wzrasta możliwość spotkania zdeprecjonowanych widoków niestety licznych a ukrytych dla obserwatorów z głównych tras kołowych. Są to zgrupowania domków rekreacyjnych zlokalizowane w najmniej oczekiwanych miejscach, substandardowa zabudowa wznoszona na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza, zdewastowane przyrodniczo tereny żwirowni czy nieużytków, zamienione na dzikie wysypiska śmieci urągają krajobrazowi pojezierza Kaszubskiego.


Zespoły przyrodniczo - krajobrazowe

Ze względu na wyjątkowe walory krajobrazowe wyodrębniono i określono zasięg najbardziej charakterystycznych, bądź unikatowych swoistych zespołów krajobrazowych. Na wyznaczenie przebiegu granic tych zespołów podstawowy wpływ miały cechy wizualno ekspozycyjne makrokompozycji krajobrazowej.

W rezultacie wyodrębniono 8 zespołów krajobrazowych o łącznej powierzchni 13 054 ha, (około 40 % parku) obejmujących głównie rynny jezior, oraz dolinę rzeki Łeby.

1. Rynna Potęgowska
2. Rynna Kamieniecka
3. Dolina Łeby
4. Rynna Mirachowska
5. Rynna Raduńska
6. Obniżenie Chmieleńskie
7. Rynna Brodnicko - Kartuska
8. Rynna Dąbrowsko - Ostrzycka.

Przebieg granic zespołów przyrodniczo - krajobrazowych został określony w części opisowej i graficznej "Planu Ochrony" KPK i jest do wglądu w Urzędach gmin, oraz Zarządie KPK w Kartuzach.


Osadnictwo

Na obszarze Kaszubskiego Parku Krajobrazowego w całości lub częściowo znajdują się jednostki osadnicze (średnio 430 mieszkańców na jednostkę). Park zamieszkuje łącznie prawie 18 tysięcy osób.


Zagospodarowanie przestrzenne Kaszubskiego Parku Krajobrazowego

Podstawową działalnością gospodarczą na terenie Parku jest rolnictwo. W uprawach dominują ziemniaki i żyto, a z upraw ogrodniczych - truskawki. W hodowli dominuje trzoda chlewna, a znaczącą rolę ma hodowla kur. Rybactwo po przekształceniach własnościowych przyjęło rabunkową formę gospodarki na jeziorach. Funkcjonuje szereg zakładów produkcyjno - gospodarczych: zakłady produkcji drobiu i jaj, ubojnie, masarnie, mieszalnia i magazyny pasz, gospodarstwa rybne (stawy hodowlane), tartaki, zakłady stolarskie, kopalnia w Delowie i Łączynie, cegielnia i przemysł betonów.


Rekreacja

Walorem przyrodniczo - krajobrazowym Kaszubskiego Parku Krajobrazowego jest jednoczesne występowanie wód otwartych - jezior i rzek, lasów (34% powierzchni) oraz urozmaiconej rzeźby terenu. Ośrodki rekreacyjne położone są w atrakcyjnych miejscach przydatnych do kąpieli, żeglowania i wędkarstwa. Rezerwaty przyrody bezpośrednio dostępne są dla turystów pieszych. Szczyt Wieżyca wraz z wieżą widokową jest szczególną kategorię atrakcji. W Parku występuje szereg atrakcyjnych przyrodniczo i widokowo śródleśnych lub śródpolnych bagien, torfowisk oraz "oczek" wodnych i jeziorek. Łatwo dostępne są również liczne pomniki przyrody - okazałe drzewa i duże głazy polodowcowe. Ważnym elementem atrakcyjności KPK są obiekty architektoniczne - wsie o zabytkowych układach przestrzennych i zabudowie oraz obiekty archeologiczne (np. cmentarzysko kurhanowe koło Leśnictwa Uniradze oraz grodziska). Rekreację pobytową zapewniają liczne obiekty wczasowe i sportowe oraz letniska indywidualne (domki wczasowe). Rekreację turystyczną zapewniają pensjonaty, zajazdy, motele, schroniska, campingi, pola biwakowe. Na terenie Kaszubskiego Parku Krajobrazowego wyznaczone zostały dwa główne szlaki:

a) czerwony - "Kaszubski" zaczynający się w Kamienicy Królewskiej i przebiega przez Gołubie kończąc się poza granicami Parku (jego długość na terenie KPK i otuliny wynosi około 80 km),

b) czarny - "Wzgórz Szymbarskich" zaczyna się w Sopocie na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego, przebiega przez Wieżycę, i prowadzi obecnie do Sierakowic (jego długość na terenie KPK i otuliny wynosi około 55 km).

Szlak turystyki kajakowej tworzy tzw. "Kółko Raduńskie" długości około 40 km; atrakcyjne są również szlaki turystyki motorowej, szczególnie "Droga Kaszubska" z Garcza do Wieżycy. Niestety trasy rowerowe są jak dotąd nieprzystosowane do intensywnego i bezpiecznego uczęszczania. W zimie panują dobre warunki do uprawiania narciarstwa - biegi, wycieczki i zjazdy (wyciągi w Wieżycy).

Funkcje edukacyjne i rekreacyjne pełni "Zielona Szkoła" w Szymbarku. W programie uwzględniono zagadnienia przyrodnicze (w tym ekologiczne) dotyczące regionu oraz problemy związanie z ochroną przyrody i środowiska Kaszubskiego Parku Krajobrazowego.


Antropogeniczne obciążenie środowiska przyrodniczego KPK

Na terenie Parku i otuliny funkcjonują tylko 3 systemy kanalizacji sanitarnej i związane z nimi oczyszczalnie ścieków. Główne zagrożenia wód powierzchniowych Parku stwarzają:

- osadnictwo wiejskie,

- zagospodarowanie rekreacyjne,

- gospodarka rolna.

Badania stanu czystości 14 jezior na terenie KPK (wg WIOŚ w Gdańsku badanych w latach 1990, 1992, 1993 i 1995) wykazały przewagę wód II klasy czystości (jedno jezioro w kl.I i jedno nie odpowiadające normom). Istotny czynnik degradacji środowiska KOK stanowi wydeptywanie roślin i gleby w związku z rekreacyjnym użytkowaniem terenu. W 1995 roku stwierdzono na terenie KPK 26 wysypisk odpadów, w tym tylko jedno legalne!