Chmielno

Chmielno

Siedziba kasztelani chmieleńskiej, stanowiącej centrum administracyjne, lokowana na prawie polskim; najstarsza parafia na tych terenach i jedna z najstarszych na Pomorzu Gdańskim; wieś leży na terenie gminy Chmielno zamieszkałej obecnie niemal w 100% przez ludność kaszubską

Chmielno (Chmelau, Chmellen, Schmellen)

HISTORIA CHMIELNA

Archeolodzy datują początki osady chmieleńskiej na okres między VII a IX wiekiem.
Wieś po raz pierwszy jest wzmiankowana w przywileju Mściwoja I z 1220 roku nadającym ją cystersom oliwskim. Jak informuje dokument z 1283 roku Chmielno było kasztelanią obejmującą około 70 wiosek i podlegającą Gdańskowi.

W okresie krzyżackim kasztelania chmieleńska została przeniesiona do Miechucina, a następnie do Mirachowa, które stało się siedzibą starostwa do utworzenia powiatu w Kartuzach; w Chmielnie pozostał tylko Urząd Krzyżacki. Od początku XIV wieku wieś związana była z klasztorem norbertanek w Żukowie, aż do konfiskaty jego dóbr przez zaborcę pruskiego w 1772 roku.

W XIX wieku Chmielno uczestniczyło w ruchach wolnościowych, w 1848 roku działało we wsi Koło Ligi Narodowej Polskiej. W 1863 roku mieszkańcy Chmielna współdziałali z ruchem powstańczym, co upamiętnia Żelazny Krzyż wystawiony w 1888 roku przez miejscowego kowala, działacza powstańczego - Feliksa Gilmeistra.
W II połowie XIX wieku w obronie polskości chmielanie rozwijali działalność kulturalną i gospodarczą organizując pierwsze Czytelnie Ludowe oraz w 1897 - pierwszy na Kaszubach Bank Ludowy.

W latach 1906 - 1907 odnotowano udział dzieci w strajku szkolnym. W latach 1919 - 1920 postawą mieszkańców wobec Grenzschutzu wioska nad trzema jeziorami zyskała sobie miano Republiki Chmielno.

W okresie międzywojennym nadal w Chmielnie działały liczne organizacje o charakterze patriotycznym. Z okazji poświęcenia sztandarów dwóch z nich: Towarzystwa b. Powstańców i Wojaków oraz Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej odwiedził wieś prezydent - Stanisław Wojciechowski.

Lata okupacji pociągnęły za sobą liczne ofiary, wielu mieszkańców wsi zostało zamordowanych przez hitlerowców, zginęło w obozach koncentracyjnych, było wysiedlonych lub wywłaszczonych. Wyzwolenie przez wojska radzieckie nastąpiło 10 marca 1945 roku. Po wojnie wiele się w Chmielnie zmieniło. Wieś w pełni zelektryfikowano, rozwijała się mechanizacja rolnictwa. Zbudowano Nowe Osiedle, Szkołę Tysiąclecia, Agronomówkę, Ośrodek Zdrowia, Dom Kultury. Wokół jezior chmieleńskich powstały liczne ośrodki wypoczynkowe. Największy rozwój przypada na lata 90., kiedy to powstały samorządy gminne.

Wartości przestrzenne

Duża wieś ulicowo - placowa o trójkątnym placu powstałym z rozwidlenia się dróg między jeziorami, z rozwiniętą zabudową wzdłuż głównych ulic: obustronną w kierunku Chmielonka i jednostronną wzdłuż drogi biegnącej na Jez. Białym. W centrum plac z kościołem. Dodatkowym elementem przestrzennym jest cmentarz zlokalizowany naprzeciw kościoła.

Wartości materialne

Na terenie wsi zachowały się liczne przykłady historycznej zabudowy. W pierwszym rzędzie wymienić trzeba kościół parafialny wzniesiony w 1845r. na miejscu poprzedniego uchodzącego za jeden z najstarszych na tym terenie. Kościół otoczony jest dawnym cmentarzem przykościelnym, na którym zachowała się część nagrobków z żeliwnymi krzyżami. Ponadto występują tu liczne budynki mieszkalne, rozproszone i wymieszane ze współczesną zabudową. Najstarszym obiektem jest dom wzniesiony w konstrukcji szkieletowej, kryty dwuspadowym dachem, pokrytym strzechą. Reprezentowane są także inne typy budynków mieszkalnych: z podniesioną ścianka kolankową z erklem z elewacjami w czerwonej cegle lub tynkowanymi. Przy głównej drodze znajdują się też budynki w typie architektury miejskiej. Wśród budynków użyteczności publicznej wymienić trzeba szkołę wzniesioną w ostatniej ćwierci XIX wieku według typowego projektu.

Wartości kultury niematerialnej

Siedziba kasztelani chmieleńskiej, stanowiącej centrum administracyjne, lokowana na prawie polskim; najstarsza parafia na tych terenach i jedna z najstarszych na Pomorzu Gdańskim; wielowiekowa własność kościelna; wieś leży na terenie Gminy Chmielno zamieszkałej obecnie niemal w 100% przez ludność kaszubską; centrum kaszubskiej kultury ludowej (ceramika Neclów).

Stan zachowania

Układ przestrzenny wsi, choć zniekształcony rozbudową, pozostał w części historycznej czytelny. Obiekty materialne, pomimo powolnego ich zastępowania przez nowe, znajdują się w dobrym stanie technicznym - cała wieś jest wyjątkowo zadbana, a znaczna liczba historycznych obiektów tworzy wnętrza tchnące autentyzmem.

Zagrożenia środowiska kulturowego

Tkwią w silnych procesach urbanizacyjnych związanych z demograficznym rozwojem miejscowości pełniącej dodatkowo rolę ośrodka nadrzędnego w gminie. W stosunku do lat 30.XX wieku, a nawet lat 70. nastąpiła znaczna rozbudowa wsi. Powstały nowe ciągi dróg równoległe do dawnych dróg wiejskich. Spowodowało to zatarcie pierwotnego układu przestrzennego. Fakt ten wzmaga jeszcze wypełnienie nowej struktury przestrzennej zabudową o formach obcych budownictwu regionalnemu (np. tzw. "kostki" czy budynki o zwiększonej skali). Pozytywny przykład architektury utrzymywanej w formach regionalnych stanowi Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, zlokalizowany obok kościoła.

LEGENDY O CHMIELNIE

Wieś Chmielno, położona nad Jeziorem Białym, w powiecie kartuskim, jest bardzo starą osadą. Na przesmyku rozdzielającym Jezioro Białe od Jeziora Kłodno znajdował się dawniej zamek warowny. Bardzo stary był także chmieleński kościół. Ponieważ groził zawaleniem, został zburzony i wybudowano nowy kościół istniejący do dzisiaj.

W czasie wojny szwedzko - polskiej wioska Chmielno była oblegana przez żołnierzy szwedzkich. Na wzgórzu koło Zawór, nad Jeziorem Kłodno, ustawili oni swoje działa i ostrzeliwali stamtąd stary zamek warowny, kościół oraz wioskę. Zamek warowny został doszczętnie zniszczony. Nieludzcy wrogowie przygwoździli księżniczkę tego zamku warownego do drzwi pozostałych po zburzonym zamku.

Przy ostrzale zniszczona została także wieża kościelna. Dzwony kościelne, które były zawieszone na belkowaniu, obok kościoła, jeden wielki, jeden średni i jeden mały, znalazły się w niebezpieczeństwie, iż zostaną zabrane przez nieprzyjaciół. W obawie przed takim niesławnym losem, uwolniły się same z umocowania i potoczyły do pobliskiego Jeziora Białego.

Cała wieś poszła z dymem. Nie trwało długo, a miejsce gdzie znajdowała się pierwotnie wieś Chmielno, porosło gęstym lasem. W ruinach opuszczonego kościoła okazały jeleń urządził sobie legowisko. Zdarzyło się razu pewnego, że wiatr zatrzasnął drzwi kościoła, w czasie, gdy znajdował się w nim ów jeleń. Znalazł się w śmiertelnej pułapce. Daremnie lizał drzwi swoim szorstkim językiem. Nie dawało to żadnego rezultatu. Opadł przy tym zupełnie z sił i musiał niestety zdechnąć.

Po wielu, wielu latach pewien pastuch poszukiwał w tychże lasach krowy, która odłączyła się od stada. Przy tej okazji odnalazł stary kościół. Za drzwiami leżał szkielet jelenia. Wiadomość o tym niezwykłym odkryciu rozeszła się szybko. Z zewsząd przybywali ludzie, aby oglądać stary kościół i miejsce, gdzie niegdyś znajdowała się wieś.
Odnaleziono też ruiny zamku warownego. Na drzwiach zamkowych wisiał szkielet ludzki, który był zewsząd obrośnięty chmielem. Stąd wieś, która powstała z czasem na ruinach, otrzymała nazwę "Chmielno".

Odrestaurowano kościół. Miano w nim znowu odprawiać nabożeństwa kościelne. Księdzu, który chciał wejść do kościoła, aby odprawić mszę świętą, zastąpił drogę diabeł. Książę ciemności nie chciał dopuścić do tego, aby w kościele, który stał tak długo opuszczony, miały być znowu odprawiane nabożeństwa. Ksiądz wiedział jednak, jak sobie pomóc. Zawarł z nim mianowicie umowę, według której będzie do niego na zawsze należał, jeśli następnej nocy usypie groblę w poprzek jeziora. Diabeł przystał na to, zgromadził w nocy wielką ilość kamieni i przystąpił do układania grobli. W chwili, gdy chciał ułożyć ostatnią jej część, zapiał kogut. Diabeł zniknął, a że grobla nie została wykonana na czas, musiał zrezygnować z żądania oddania mu kościoła.

Przy niskim stanie wody, można jeszcze dzisiaj zobaczyć w pewnej części jeziora, kilka wielkich kamieni będących pozostałością po diabelskiej grobli.

Bicie zatopionych dzwonów, można niekiedy usłyszeć z głębi jeziora, w dni Świąt Wielkanocnych. Jednej dziewczynie, która poszła wczesnym rankiem nad jezioro udało się nawet zobaczyć owe trzy dzwony na powierzchni wody. Schwyciła najmniejszy, który był najbliżej i wyciągnęła go na brzeg. Wówczas dwa pozostałe dzwony wydając głuche dźwięki, zatonęły w toni jeziora. Gdyby wyciągnęła ona największy dzwon – matkę, mniejsze podążyłyby za nim. Dzwon, który wyciągnęła dziewczyna, jest dzisiaj największy z trzech wiszących w chmieleńskim kościele.

Druga legenda objaśnia nazwę wsi Chmielno następująco:

Dwoje młodych ludzi darzyło się wielką, wzajemną miłością. Nie mogli jednak wziąć ślubu, gdyż nie zgadzali się na to ich rodzice, żyjący w nieprzyjaźni. Tak, więc miłość, zamiast upragnionego szczęścia przyniosła im cierpienie. Ze zmartwienia i tęsknoty za umiłowanym, pierwsza zmarła młoda dziewczyna. Pochowano ją w pobliżu kościoła, po jego lewej stronie.

Niedługo potem, z powodu jej śmierci, zmarł również nieszczęśliwy młodzieniec. Pochowano go po drugiej stronie kościoła. Wkrótce po ich śmierci z obu grobów wyrosły dwa pędy chmielu i połączyły się ze sobą ponad kościołem. Ludzie widząc to, jak szybko wyrosły owe pędy chmielu i powodowani ciekawością dokopali się aż do ich korzeni. Zobaczyli, że pędy chmielu wyrosły z serc obu zmarłych młodych ludzi. Przekonali się wtedy, że tych dwoje było dla siebie przeznaczonych.
Od obu owych pędów chmielu miejscowość otrzymała nazwę "Chmielno".


Źródło:
"Chmielno", w: Paul Behrend, Wpr. Sagenschatz (Skarbnica legend pomorskich, B.) Danzig 1909, A.W. Kafermann.
Tłumaczenie i opracowanie: Roman Apolinary Regliński