Gmina Żukowo

Gmina Żukowo

Gmina Żukowo nazywana jest Wrotami Kaszub - przez teren tej gminy biegną bowiem główne drogi z Gdańska i Gdyni do serca Kaszub. Administracyjnie gmina Żukowo wchodzi w skład powiatu kartuskiego i stanowi jego najdalej na wschód wysuniętą część.

Gmina Żukowo ma powierzchnię 16 395 ha. Mieszka tam ponad 22 500 osób. Gmina jest podzielona na 19 sołectw. Główną dziedziną gospodarki pozostaje tu rolnictwo (60 % powierzchni gminy to tereny rolne), jednak bliskość Trójmiasta wpływa na rozwój niewielkich zakładów usługowych i drobnego przemysłu. Okolice Żukowa są atrakcyjne dla turystów, np. tereny rekreacyjne (lasy zajmują około 20% powierzchni gminy).


Geografia i Przyroda

Geograficznie obszar gminy Żukowo przynależy do Pojezierza Kaszubskiego. Wyróżnia się on urozmaiconą rzeźbą terenu, wieloma zbiornikami wodnymi i znaczną liczbą cieków. Malownicze łańcuchy wzniesień i pojedyncze pagórki, szerokie doliny rzeczne i jeziorne to efekt pracy lądolodu, pokrywającego Pomorze podczas ostatniego zlodowacenia, które zakończyło się 13 000 lat temu.

Gleby na terenie gminy nie należą do zbyt urodzajnych. Nie ma tu zupełnie gruntów w I klasie, a do klasy II zalicza się jedynie 4 ha terenów w dolinie Raduni. Na pozostałym obszarze dominują piaski gliniaste, gliny i żwiry. Jeżeli chodzi o uprawy rolne, to najczęściej spotykane to ziemniaki, żyto i owies.

Gmina Żukowo znajduje się w zlewni rzeki Raduni, która przepływa przez miasto i południową część gminy.

Do jej dopływów można zaliczyć: Słupinę (uchodzącą do Raduni w Żukowie) i Strzelenkę (wypływa z Jez. Tuchomskiego i uchodzi do Raduni pod Lniskami).

Stawów i jezior na terenie gminy Żukowo jest ponad 100, niemniej turystyczne znaczenie ma tylko kilka większych, położonych przy granicach gminy Żukowo z Gdańskiem (Jez. Osowskie i Wysockie), gminą Kolbudy (Jez.Łapińskie i Zalew na Raduni), gminą Kartuzy (Jeziora Karlikowskie, Sitno i Głębokie) oraz gminami Przodkowo i Szemud (Jez. Tuchomskie). Największe jest Jezioro Tuchomskie, liczące 146 ha.

Do mniejszych jezior należą Sitno (66,7 ha), Głębokie (56,6 ha) i Łapińskie (41,7 ha). Najgłębszym zbiornikiem jest, jak sama nazwa wskazuje, Jezioro Głębokie, mierzące w głębinie ok. 19 m. Są one atrakcyjne szczególnie dla wędkarzy, bowiem występują tam wszelkiego rodzaju ryby: szczupaki, okonie, liny, węgorze, leszcze, sielawy i płocie. W Raduni, występują pstrągi potokowe i lipienie.

Rozwój gospodarki rolnej w XIX i XX wieku sprawił, że powierzchnia lasów się zmniejszyła. Dziś są to okolice Babiego Dołu, Skrzeszewa Żukowskiego, Łapina, Sulmina i Leźna oraz przy granicy z Gdańskiem Osową, gdzie zachował zwarty obszar lasu dawniej stanowiący część Lasów Oliwskich. Lasy w gminie Żukowo pochodzą głównie z XIX wiecznych nasadzeń przemysłowych, stąd dominuje w nich sosna. Tylko w nielicznych miejscach można napotkać inny drzewostan, np. nad Radunią las mieszany z partiami wyłącznie liściastymi (buki i dęby) oraz w dolinach rzecznych i nad zbiornikami wodnymi, gdzie są olszyny i brzeziny. Przełomowy odcinek tej rzeki, znajdujący się między Babim Dołem a Rutkami, od ponad 30 lat objęty jest ochroną jako rezerwat krajobrazowo-florystyczny.

Na terenie gminy znajduje się ponad 40 pomników przyrody np. drzew i głazów narzutowych. Szczególnie interesujące pod tym względem są dawne parki dworskie w Leźnie i Pępowie oraz park nad kanałem Słupiny w Żukowie. Największe głazy narzutowe znajdują się w Przyjaźni i Widlinie.


Dzieje terenu Gminy Żukowo

Najstarsze pisane wzmianki dotyczące obecnej gminy Żukowo pochodzą z początku XIII wieku i związane są z samym Żukowem oraz powstaniem klasztoru norbertanek. Niewiele wiadomo o wcześniejszych dziejach tego obszaru, choć zapewne istniały tu obronne osady ich śladami są zachowane do dziś grodziska.

W XIII wieku zaczął się proces zakładania wsi. Majątki powstające w okolicach Żukowa w naturalny sposób powiązane były z klasztorem bądź dworem książęcym w pobliskim Gdańsku. Lokowano wówczas m.in. Rębiechowo i Banino. Miejscowości w północnej części gminy Chwaszczyno i Tuchom odnotowane zostały w dokumentach z końca XIII stulecia, kiedy to książę gdański przekazał je na własność cystersów z Oliwy.

Kolejnym etapem rozwoju przestrzennego okolicy były XIV wieczne lokacje krzyżackie majątków rycerskich i własnych folwarków. Do części z nich Zakon Najświętszej Maryi Panny sprowadził osadników z Niemiec. Okres panowania krzyżackiego zakończył się w 1466 roku, wraz z chwilą zawarcia pokoju kończącego 13-letnią wojnę polską krzyżacką (tzw. drugi pokój toruński). Wsie krzyżackie stały się królewszczyznami, a większość posiadłości rycerskich oraz klasztornych otrzymała potwierdzenie dawnych nadań.

XVI wiek to kolejny w dziejach tych terenów okres szybkiego rozwoju. Około roku 1540 dotarła tu fala reformacji. Pierwsze protestanckie gminy zaczęły jednakże tworzyć się dopiero pod koniec XVI stulecia. Na II poł. XVII wieku to początek kontrreformacji. W roku 1629 gmina znalazła się w obszarze objętym działaniami wojennymi, kiedy to wojska szwedzkie próbowały opanować ujście Wisły, tutejszy teren został wówczas poważnie splądrowany. Kolejna wojna w rejonie Gdańska to lata 1655-1660 (tzw. potop szwedzki). Zniszczenia i wyludnienie były na tych ziemiach tak wielkie, że przez ponad 50 lat nie udało się wsiom i majątkom przywrócić dawnej świetności. Następna zawierucha zbrojna, jaka objęła ten teren to wojna północna (1701-1720); stronami konfliktu były Prusy, Rosja, Szwecja), tocząca się m.in. na północnych ziemiach Królestwa Polskiego. Na ogarniętym wojenną pożogą Pomorzu wybuchła zaraza, która ponownie wyludniła wiele wsi,.

W 1734 roku przez Kaszuby uciekał do Gdańska przed wojskami rosyjskimi Stanisław Leszczyński. Ówczesne rozprzężenie polityczne i brak silnej władzy zahamowały rozwój tego obszaru, dlatego też podpisanie aktu I rozbioru Polski zostało przez część mieszkańców i właścicieli majątków przyjęte z nadzieją na poprawę sytuacji i wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań administracyjnych. W październiku 1772 roku teren obecnej gminy zajęli pruscy urzędnicy. Jednym z pierwszych posunięć było przejęcie przez pruską kamerę (skarb państwa) dotychczasowych królewszczyzn i dóbr kościelnych. Wprowadzono też reorganizację administracyjną. W 1773 roku pruskie władze przeprowadziły pierwszy powszechny spis mieszkańców i dóbr na zajętych terenach.

Początek XIX wieku to czas wojen napoleońskich. Żukowa i okolic nie objęły granice utworzonego wówczas przez Francuzów Księstwa Polskiego, zaś Gdańsk, który stał się wtedy Wolnym Miastem, utracił część należących majątków, znajdujących się dziś w granicy gminy Żukowo. W 1818 roku utworzono nowe powiaty. Obszar obecnej gminy znalazł się w granicach powiatu kartuskiego.

Do połowy XIX w. większość dawnych majątków królewskich została wykupiona przez prywatnych inwestorów. Modernizacja sieci komunikacyjnej (budowa traktów drogowych z Gdańska do Kartuz, Kościerzyny i Lęborka) wpłynęła na intensyfikację rozwoju gospodarczego tych terenów. Przy majątkach zaczęły powstawać drobne zakłady przemysłowe. Znacząco wzrosła tez liczba mieszkańców.

Koniec XIX wieku przyniósł ożywienie polityczne wśród kaszubskich mieszkańców i nasilenie argentyńskich nastrojów. Powstało wówczas wiele propolskich organizacji społecznych, kulturalnych oraz gospodarczych. Mimo wzrostu gospodarczego na przełomie XIX i XX wieku wielu mieszkańców poszukiwało pracy w Gdańsku, Elblągu, lub zachodnich Niemczech. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do zmian administracyjnych i politycznych. Zgodnie z traktatem wersalskim odrodzona Polska objęła m.in. niemal cały obszar dzisiejszej gminy.

We wrześniu 1939r. obszar gminy bez walk został zajęty przez wojska hitlerowskie. Wyzwolenie gminie Żukowo przyniosły wojska radzieckie w marcu 1945r. Niestety, Armia Czerwona zapisała się źle w pamięci mieszkańców. Aresztowania, wywózki na Syberię, masowe rabunki i gwałty na tutejszej ludności tak wyglądały pierwsze dni tej wolności. Wysiedlenia Niemców zmieniły strukturę narodowościową. Mimo działań repatriacyjnych większość opuszczonych przez Niemców gospodarstw znalazła się w rękach Kaszubów. Ich opór wobec kolektywizacji spowodował, iż jedynymi socjalistycznymi gospodarstwami rolnymi stały się dawne już niemieckie majątki.

Rozwój miejscowości na terenie gminy Żukowo zanotowano w latach 70. i 80. XX wieku. W 1973r., w ramach reformy utworzono gminę Żukowo i taka też pozostała ona do dzisiaj. Po likwidacji powiatów w 1975r. przyłączono do niej Chwaszczyno i Tuchom, które wcześniej należały do powiatu wejherowskiego.

W 1989 roku Żukowo uzyskało prawa miejskie. Plany podziału gminy na miasto Żukowo i samodzielną gminę wiejską zostały odrzucone przez lokalna społeczność. Dziś gmina Żukowo należy do powiatu kartuskiego i stanowi gospodarczo - przemysłowe zaplecze Trójmiasta.