Uroczysta Sesja Rady Miejskiej w Kartuzach z okazji 100-lecia nadania praw miejskich!

W piątkowe popołudnie w Urzędzie Miejskim w Kartuzach odbyła się uroczysta sesja Rady Miejskiej z okazji 100-lecia nadania Kartuzom praw miejskich. Była to okazja do przypomnienia historii miasta, co uczyniła Barbara Kąkol - dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, jak również podziękowania osobom, które przez lata dbały o rozwój Stolicy Kaszub.

Trwają obchody 100-lecia nadania Kartuzom praw miejskich. Z tej okazji w piątek odbyła się uroczysta Sesja Rady Miejskiej w Kartuzach. Była to doskonała okazja do przybliżenia historii Kartuz, co uczyniła Barbara Kąkol - dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach.

- To ogromny zaszczyt być z państwem tutaj, w tym miejscu, by uczcić setne urodziny miasta Kartuzy – stolicy Kaszub - miasta o niepowtarzalnej urodzie i unikalnej historii. To wyjątkowa okazja. Mam przyjemność przedstawić Państwu historię naszego miasta, którą bez wątpienia większość z Państwa zna. Historię, która rozpoczyna się już w czasach wczesnego średniowiecza i trwa do dzisiaj. Różne losy dziejowe dotykały Kartuzy: najazdy husytów, Szwedów, przemarsze wojsk konfederackich, pruskich, II wojna światowa – zajęcie miasta przez wojska niemieckie, wkroczenie Armii Czerwonej. To wszystko stwarzało ogromne zagrożenie dla miasta i jego mieszkańców. Mimo wielu nieszczęść, jakie spadały na mieszkańców Kartuz, trwali oni z uporem przy swoich tradycjach, kulturze i dziedzictwie. Dowodem na to jest dzisiejszy jubileusz. Kartuzy uzyskały prawa miejskie dokładnie 29 marca 1923 roku. W tym dniu bowiem generał Władysław Sikorski, jako Premier i Minister Spraw Wewnętrznych, podpisał Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie zaliczenia gminy wiejskiej Kartuzy, w powiecie kartuskim, województwa pomorskiego w poczet miast. Zarząd Gminy Kartuzy jednogłośnie zatwierdził tę decyzję i odtąd Kartuzy dołączyły do zaszczytnego grona miast pomorskich - podkreślała Barbara Kąkol, dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach.

Reklama

Barbara Kąkol

- Jesteśmy spadkobiercami 100 - letniej tradycji naszego miasta. Kolejnym ogniwem w sztafecie pokoleń. Dziś – należy się wdzięczność tym, którzy żyli i pracowali dla naszej Małej Ojczyzny, dla Kartuz – stolicy Kaszub. W Raju Maryi biją serca wielkich ludzi, którzy kształtowali przez lata tożsamość miasta oraz myśli i uczucia następnych pokoleń. Pokoleń, które niestrudzenie pracują dla ciągłego pomnażania świetności Kartuz Jestem przekonana, że każdy mieszkaniec Kartuz z dumą myśli o swoim mieście - podsumowała.

(Historię Kartuz przybliżoną przez dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach do momentu uzyskania praw miejskich przedstawiamy poniżej.)

Uroczysta sesja była też sposobnością do podziękowania osobom, które przez lata dbały o rozwój Stolicy Kaszub.

- Żyjemy w bardzo ciekawych czasach, w których zmieniliśmy oblicze Polski, jak i naszej małej Ojczyzny, jaką są Kaszuby. Stało się tak dlatego, że otrzymaliśmy możliwość zarządzania, rządzenia na swojej ziemi, gdzie od pokoleń żyli Kaszubi, nasi potomkowie. Myślę, że nie zmarnowaliśmy ani jednego roku, bo każdy rok przynosił pewne zmiany, rozwiązania. Wydaliśmy historię Kartuz w dwóch tomach. Trzeci przyjdzie nam teraz napisać. Jestem dumny, że w ostatnim okresie Polski samorządowej przyszło mi kilka kadencji być w tym urzędzie, tworzyć tę historię z wieloma wspaniałymi ludźmi. Udało nam się stworzyć wspaniałą rzecz, o której mówimy miasto i gmina Kartuzy - podkreślał burmistrz Mieczysław Gołuński.

Reklama

Mieczysław Grzegorz Gołuński

Dodajmy, że obchody 100-lecia nadania praw miejskich w Kartuzach zainaugurowano już w środę wspólnym odśpiewaniem "Sto lat" przed Urzędem Miejskim w Kartuzach, jak również otwarciem wystawy zdjęć Artura Sochy "Kartuzy dawniej i dziś".

Historia Kartuz do uzyskania praw miejskich (opracowane - Barbara Kąkol):

Kartuzy jako osada istniały znacznie wcześniej, o czym świadczą wykopaliska z okolic Smętowa oraz grodzisko z okresu wczesnego średniowiecza położone nad Jeziorem Cichym. W XIV wieku, kiedy Pomorze znalazło się pod panowaniem krzyżackim, na ziemi kartuskiej powstał Zakon Kartuzów - Raj Maryi. Od tego czasu dzieje Kartuz aż do XIX wieku były tożsame z losami mnichów kartuskich. Przy klasztorze powstał folwark, w którym ludność miejscowa znajdowała zatrudnienie.

Sytuację osady Kartuzy jak i klasztoru kartuzów zmienił traktat rozbiorowy Polski z 5 sierpnia 1772 roku. Na jego mocy Zakon Kartuzów znalazł się w granicach Królestwa Prus. W 1823 roku władze pruskie, działając na podstawie edyktu króla Prus z 1810 roku, doprowadziły do kasacji klasztoru i konfiskaty jego majątku. Raj Maryi przestał istnieć, w następstwie czego doszło do rozbiórki niektórych zabudowań klasztornych oraz parcelacji nieruchomości folwarku klasztornego. Z jednej strony decyzja ta przypieczętowała likwidację wielkiego dziedzictwa, z drugiej umożliwiła realne osiedlenie się większej ilości ludzi w Kartuzach i planowaną zabudowę Kartuz.

Na początku XIX wieku w państwie pruskim przeprowadzona została reforma administracyjna, w wyniku której w 1818 roku powstał powiat kartuski. W tym czasie wzrosła rola i znaczenie Kartuz. Stały się one siedzibą powiatu ze starostą - landratem na czele. Jako powiat wyróżniały się tym, że były ośrodkiem wiejskim. Władze powiatowe już pod koniec XIX wieku podjęły kroki zmierzające do nadania miejscowości praw miejskich i herbu. Zwierzchnicy rejencji gdańskiej z dystansem podchodzili do tych zabiegów. Niemniej w 1907 roku ponownie przekazano w rejencji gdańskiej memoriał wnioskujący o nadanie miejskiego statusu kartuskiej gminie wiejskiej. Rejencja obawiała się przewagi liczebnej polskich radnych. Mimo to w Kartuzach przystąpiono do projektowania herbu dla przyszłego miasta.

Wyobrażał on siedem srebrnych gwiazd i czarny krzyż zakonu niemieckiego na błękitno – srebrnej tarczy. Szkic uzyskał aprobatę heraldyków z archiwum gdańskiego. Wydawało się, że decyzja podniesienia Kartuz do rangi miasta jest tylko kwestią czasu. Niestety, 8 stycznia 1908 roku MSW oddaliło memoriał z adnotacją, że pomyślna decyzja dla Kartuz mogłaby mieć dla władz kłopotliwe następstwa w postaci kolejnych wniosków ze strony innych gmin. W rzeczywistości obawiano się, że miastem będzie rządzić większościowy polski zarząd.

Mimo takiego stanowiska władz nadrzędnych kolejni landraci kartuscy działali na rzecz poprawy warunków codziennego życia (budowa nowej szkoły, rzeźni, elektrowni w Rutkach, rozbudowa wodociągów, elektryfikacja). Ich aktywność zakłócił i spowolnił wybuch I wojny światowej w dniu  28 lipca 1914 roku. I wojna światowa ożywiła nadzieje Kaszubów na powrót powiatu kartuskiego do Polski. Jednak na osłabienie polskiego życia narodowego wpłynął fakt powołania wielu Kaszubów do wojska niemieckiego. W latach wojny czynnikami integrującymi społeczność polską w powiecie były organizowane akcje charytatywne. Wzmożenie aktywności polskiej w Kartuzach nastąpiło dopiero w 1918 roku w wyniku zawartego rozejmu Niemiec z państwami koalicji.

Na mocy podpisanego w dniu 29 czerwca 1919 roku Traktatu Wersalskiego cały teren powiatu kartuskiego został przejęty przez powstałe w 1918 roku państwo polskie. Walczyli o to wybitni kaszubscy działacze: Antoni Abraham i Tomasz Rogala, którzy uczestniczyli w konferencji pokojowej w Paryżu. Dnia 8 lutego 1920 roku do Kartuz wkroczyło wojsko polskie – 1 Pułk Ułanów Krechowieckich, których na rynku kartuski w imieniu mieszkańców powitał starosta kartuski Emil Sobiecki. W tym dniu zakończył się zabór pruski, trwający blisko 148 lat.  Z okazji tych wydarzeń, znana kartuska poetka, Teodora Kropidłowska na cześć generała Hallera napisała wiersz Żyj nam, Polsko! Żyj nam, dostojny nasz Jenerale!

W lutym 1920 roku władze niemieckie opuszczały Kartuzy, zaś urząd gminy zdawał z ich strony ówczesny zastępca naczelnika gminy Altman. Ze strony polskiej urząd przejmował Józef Masełkowski (późniejszy burmistrz Kartuz). Prace nad nadaniem praw miejskich i godła Gminie Kartuzy podjął ponownie polski Zarząd Gminy Kartuzy. W tym celu potrzebny był projekt herbu miasta. Zarząd Gminy Kartuzy zwrócił się w tej sprawie 5 września 1922 roku do znanego etnografa – założyciela skansenu we Wdzydzach - Izydora Gulgowskiego o wyrażenie opinii na interesujący temat.

,,(...) Mamy nadzieję – czytamy w piśmie – że gmina nasza Kartuzy w niedługim czasie policzoną zostanie w poczet miast. Przy tej sposobności przybrać chcemy za poprzednim uzyskaniem zezwolenia kompetentnej władzy odpowiednie godło miejskie (...)”.

Gulgowski odpowiedział pismem z dnia 29 września 1922 roku, że ,,najdokładniejszych wyjaśnień i rad w sprawie godła udzielić może pan dr Majkowski zamieszkujący w Kartuzach, a mający wszelkie ku temu podkłady i znający najlepiej przeszłość historyczną Kartuz (...)”.

Dnia 3 października 1922 roku Urząd Gminy w Kartuzach zwrócił się w tej sprawie do dra Aleksandra Majkowskiego. Ten zgodził się na złożoną propozycję i zaprojektował wygląd herbu, pisząc:

„Tarcza w takim razie okazywałaby, jak w przyłączonym szkicu podałem „głowę czarnego Gryfa z srebrnym dziobem i czerwonym ozorem bez korony w niebieskim polu i nad głową siedem gwiazd srebrnych w układzie zakonu Kartuzów. (…) Uważam, że godło takie odpowiadałoby najwięcej wymogom historii, heraldyki i zasadom piękna”.

Chorągiew z kolorami Gminy (lub miasta) Kartuzy w takim razie by miała odpowiednio do zasad heraldyki trzy kolory: „1. niebieski (tła tarczy), 2. biały (w chorągwi srebro się zastępuje kolorem białym) gwiazd i dzioba Gryfa, 3. czarny (kolor Gryfa Kaszubskiego).

Uzasadnienie dra Majkowskiego przekonało Radę Kartuz, która Uchwałą z dnia 31 stycznia 1923 roku zgodziła się na tę propozycję, przyjmując godło wg proponowanego wzoru. Po przesłaniu 5 lutego 1923 roku decyzji Rady do Warszawy 29 marca 1923 roku Premier RP generał Władysław Sikorski podpisał Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie zaliczenia gminy Kartuzy w poczet miast. Natomiast dekretem Ministra Spraw Wewnętrznych Władysława Kiernika z dnia 10 lipca 1923 roku Kartuzy otrzymały herb opracowany i zaprojektowany przez dra A. Majkowskiego.

Zmianę statusu Kartuz z gminy wiejskiej na miejską mieszkańcy przyjęli z satysfakcją, bo na taką decyzję czekali bardzo długo. Żywili też nadzieję, że uzyskanie praw miejskich jeszcze bardziej przyspieszy rozwój miejscowości zahamowany wybuchem I wojny światowej. Poza tym powrót Kartuz do Polski i powstanie miasteczka dawało nadzieję Kaszubom na samorządność i samodecydowanie o sobie. Niestety tak się nie stało. Na Pomorze przybyła fala urzędników nierozumiejących spraw kaszubskich, traktujących ten region i Kaszubów jako ludzi drugiej kategorii. Stąd też na ośmiu starostów kartuskich tylko jeden był Kaszubą.

Po uzyskaniu praw miejskich w 1923 roku Kartuzy otrzymały własny samorząd miejski miasta niewydzielonego. Stanowiła go Rada Miejska składająca się z 18 członków oraz Zarząd Miejski jako organ zarządzający i wykonawczy (liczył 6 osób). Co ciekawe, bezpośredni nadzór nad pracą samorządu miasta sprawował Wydział Powiatowy i jego przewodniczący, którym był starosta.

Pierwszym burmistrzem został dotychczasowy wójt (sołtys) Józef Masełkowski. Rada Miejska powstała 17 kwietnia 1923 roku, a funkcję pierwszego przewodniczącego sprawował Ignacy Cylkowski. Kartuski Ratusz mieścił się w dawnej szkole dla dziewcząt przy ulicy Dworcowej.