"Proszę się tylko nie kłopotać o mnie. Może już niedługo będziemy razem"... Kaszubi wśród ofiar Zbrodni Katyńskiej

Stracili życie 81 lat temu. Zamordowano ich strzałem w tył głowy. Tysiące oficerów i kwiat polskiej inteligencji, spoczęły w masowych grobach. Bliscy przez lata czekali na jakąkolwiek informację o ich losie. 13 kwietnia obchodzony jest Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Szacuje się, że NKWD wiosną 1940 roku pozbawiło życia ponad 21.500 Polaków, w tym około 15.000 oficerów Wojska Polskiego. Wśród pomordowanych byli też mieszkańcy powiatu kartuskiego.

„Moja droga Łucjo! Donoszę Tobie, że jestem zdrowy i znajduję się na terenie ZSSR i powodzi mi się dobrze. Zawsze myślę o Tobie, jak Twoje zdrowie, czy zamieszkujesz w szkole? Czy mieszkanie nasze nie zostało zniszczone? Czy masz z czego żyć? Proszę się tylko nie kłopotać o mnie. Może już niedługo będziemy razem. Kiedy ostatecznie powrócę nie wiem. Czy Borzyszkowscy z Żukowa są w domu? Czy Babuśka w Zamku żyje? Jeszcze raz Ciebie moje Kochanie bardzo proszę, żebyś sobie o mnie nie robiła żadnych kłopotów. Proszę mi wszystko opisać, jak i co tam u was jest… Pozdrawiam Ciebie Moja Najukochańsza Łucko i proszę pozdrowić wszystkich. Twój Stach.”

To list, który były dyrektor szkoły podstawowej w Dzierżążnie, Stanisław Szarmach wysłał z obozu z Kozielska, 29 listopada 1939 roku, do swojej żony Łucji. To jedyna pamiątka po ojcu, którą ma profesor Marian Szarmach.

Stanisław Szarmach był jedną z ofiar Zbrodni Katyńskiej. Wśród zamordowanych przez NKWD polskich oficerów byli również Kaszubi.  

- Często spotykamy się z określeniem „Kaszubski Katyń”, które dotyczy Piaśnicy, miejsca, gdzie stracono około 12.000 osób – przedstawicieli pomorskiej inteligencji i wielu Kaszubów. W czasie II wojny światowej Pomorze było pod okupacją niemiecką. To powoduje, że zbrodni stalinowskich nie łączy się z historią Kaszubów. Nic bardziej mylnego. Zaprzeczają temu rozprawy wielu wybitnych historyków takich jak m.in. prof. Cezary Obracht-Prądzyński,  prof. Józef Borzyszkowski czy prof. Czesław Madajczyk – informuje Barbara Kąkol, dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, autorka publikacji „Katyń – miejsce zbrodni dokonanej także na oficerach z Kaszub”.

Jak pisze w artykule Barbara Kąkol, szacuje się, że w lesie katyńskim i w siedzibach NKWD w Charkowie i Kalininie (obecnie Twer), zamordowano około 15.000 żołnierzy polskich. Oficerzy, których uśmiercono to w dużej mierze niezawodowi oficerowie rezerwy – profesorowie, lekarze, artyści – trzon polskiej inteligencji. Wśród nich było wielu Kaszubów. Dowodem na to, jest stworzona przez Konrada Ciechanowskiego Pomorska Lista Katyńska. Nie obejmuje ona wszystkich ofiar z ziem kaszubskich, jest jednak doskonałym źródłem wiedzy o tych, którzy przed wojną byli związani z tym regionem lub tam się urodzili.

Jak Kaszubi trafili do niewoli sowieckiej?

 Niektórych w trakcie mobilizacji w 1939 roku powołano do jednostek wojskowych we wschodnich i centralnych regionach Polski. Innych, rodziny wojskowe i urzędników państwowych, ewakuowano na tereny południowo-wschodnie województwa lubelskiego i województw wołyńskiego i lwowskiego. Ogromna większość tych obywateli, po 17 września znalazła się na terenach okupacji radzieckiej. Wielu z nich, pomimo tego, że byli cywilami, aresztowano. W głąb Polski pod koniec sierpnia ’39 przeniesiono też wojskowe ośrodki szkoleniowe takie jak np. Centrum Wyszkolenia Kawalerii i Centrum Wyszkolenia Żandarmerii z Grudziądza czy Szkoła Podchorążych Artylerii z Torunia. Pomorzanie pełnili również służbę w Korpusie Ochrony Pogranicza, który bronił wschodniej granicy. Do niewoli sowieckiej trafili także żołnierze 66. Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. 18 września pułk został rozbity przez wojska niemieckie i otrzymał rozkaz ewakuacji do Puszczy Kampinoskiej. Nie wszyscy tam dotarli. Część, w różnych okolicznościach trafiła w ręce żołnierzy radzieckich.

Mordu na Polakach dokonano na mocy decyzji Biura Politycznego Komitetu Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii z 5 marca 1940 roku. Z wnioskiem o jej wydanie wystąpił szef NKWD Ławrientij Beria. Na liście znalazło się łącznie 25.700 Polaków - jeńców wojennych, internowanych i więźniów z zakładów karnych z zachodnich stron Białorusi i Ukrainy.

- Likwidując oficerów Wojska Polskiego, Stalin liczył na szybki podbój Polski. Była to także zemsta na oficerach, którzy przyczynili się do klęski Związku Radzieckiego w 1920 roku - pisze Barbara Kąkol.

Strzał w tył głowy

W latach 1995-1996 prace ekshumacyjne w Charkowie prowadziła wraz ze studentami archeologii Uniwersytety Mikołaja Kopernika dr Ewa Gruner-Żarnoch, członkini Rodzin Katyński. Opisała proceder przebiegu egzekucji.

W mordach tysięcy Polaków uczestniczyło zaledwie kilkunastu oprawców. Podobno kilkoro z nich zapiło się na śmierć, inni popełnili samobójstwo.

- Polską ekipę zaskoczyły czaszki. Kula przechodziła przez otwór potyliczny wielki i wychodziła ustami albo okiem. Strzały nieprzypadkowo były tak precyzyjne. Zbrodniarze wiedzieli, że dzięki takiemu celowaniu krew pozostawała w zatokach. Nie trzeba było jej sprzątać. Czasami na czaszkach odnajdowano ślady kilofa, musiano jeńców dobijać - pisze Barbara Kąkol.

Mieszkańcy powiatu kartuskiego zamordowani w Katyniu (lista nie zawiera wszystkich):

Alfons Marian Karaśkiewicz (1911-1940)

Alfons Marian Kraśkiewicz był lekarzem internistą w Sierakowicach. Jako podporucznika lekarza zmobilizowano go do jednego ze szpitali wojskowych na głębokim zapleczu. Internowano go i osadzono w obozie w Starobielsku. Został zamordowany w 1940.

Sobiesław Maria Kornel Mościcki (1900-1940)

Od 1931 roku pełnił funkcję nadleśniczego w Nadleśnictwie Kartuzy. Swoje stanowisko zajmował do wybuchu II wojny światowej. W 1936 roku mianowano go na kapitana Wojska Polskiego. Po 1 września 1939 roku był kapitanem w 8. Dywizjonie żandarmerii Wojska Polskiego. Trafił do niewoli sowieckiej i został stracony w 1940 w Charakowie.

Franciszek Pepliński (1891-1940)

Był funkcjonariuszem Policji Państwowej Komendy w Kartuzach. W 2007 roku, prezydent RP, śp. Lech Kaczyński  awansował go pośmiertnie na stopień aspiranta Policji Państwowej.

Józef Skorowski (1902-1940)

Urodził się 20 listopada 1902 roku w Cieszeniu. Był nauczycielem w Gowidlinie, Podjazach i w Sulęczynie. Od września 1925 roku pełnił funkcję kierownika Szkoły Powszechnej w Tuchlinie. Był podporucznikiem i wcielono go najpierw do 65., a potem do 66. Kaszubskiego Pułku Piechoty. Zmobilizowano go 28 sierpnia 1939 roku. Zatrzymano go wraz z innymi w nieznanych okolicznościach. Trafił do obozu jenieckiego w Kozielsku. Stamtąd, w 1940 roku, rodzina otrzymała ostatni list od niego.

Leon Słyszewski (1910 lub 1912-1940)

Był nauczycielem w szkole powszechnej w Nowych Łosienicach. W 1939 roku jako podporucznik został zmobilizowany do 16. Dywizji Piechoty w Radomiu. Zamordowano go w Katyniu.4

Stanisław Szarmach (1897-1940)

Od 1922 roku był dyrektorem, nauczycielem i woźnym szkoły podstawowej w Dzierżążnie. Sympatią darzyli go zarówno uczniowie, jak i rodzice. Jeszcze wiele lat po śmierci wspominano jego pogodny sposób bycia i uśmiech.  Był wielkim patriotą, a miłość do ojczyzny przekazywał swoim uczniom. Przed objęciem posady w Dzierżążnie, w 1920 roku walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Pod koniec sierpnia 1939 roku Stanisława Szarmacha skierowano do Ośrodka Zapasowego 16. Dywizji Piechoty w Radomiu. Walczył z wojskami niemieckimi jako oficer Zgrupowania Radom. Jego oddział chciał wycofać się, by dotrzeć do Węgier lub Rumunii, ale w okolicach Biłgoraju dowódcy jednostki zdecydowali się przystać na warunki żołnierzy radzieckich i złożyli broń.  W zamian mieli otrzymać dokumenty. Rosjanie nie dotrzymali słowa, zwolnili szeregowych, a oficerów wzięli do niewoli. Wśród nich był Szarmach. Zamordowano go w Katyniu.

Ignacy Trepczyk (1912-1940)

Ignacy Trepczyk pochodził ze Stryszej Góry koło Miechucina. W latach 1926-33 uczył się w męskim Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Kościerzynie. Potem uczył w szkole podstawowej na Polesiu. Nie upłynęło wiele czasu, a został powołany do wojska. Ukończył szkołę Podchorążych Rezerwy w Zambrowie. W okresie od 28 marca do 15 lipca 1934 brał udział w Dywizyjnym Kursie Podchorążych przy 62. Pułku piechoty, wchodzącym w skład 15. Dywizji piechoty w Bydgoszczy. W sierpniu 1935 roku otrzymał awans na sierżanta podchorążego rezerwy. W 1935 roku jako dowódca plutonu c.k.m. pełnił czynną służbę w 62. Pułku piechoty. Pod koniec lipca 1939 roku pojawił się w rodzinnej miejscowości na weselu brata. Gdy został zmobilizowany pod koniec sierpnia, żegnał się z rodziną słowami: „Ja już z tej wojny nigdy nie wrócę”. Zamordowano go w Katyniu.

Leonard Tuchlin (1912-1940)

Urodził się w Lampie. W 1928 roku ukończył  Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Kościerzynie, a następnie seminarium II stopnia w Lubawie. Pracował jako nauczyciel w Kamierowie koło Skarszew i był jej kierownikiem do 1939 roku. Ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie ze stopniem podporucznika. Pod koniec sierpnia 1939 roku zmobilizowano go do Wojska Polskiego. Otrzymał przydział do 61. Pułku piechoty, a następnie do 62. pułku. W nieznanych okolicznościach trafił do niewoli sowieckiej. Więziono go w Starobielsku i Kozielsku, zamordowano w Katyniu.

Konstanty Wolski

Służył w przedwojennej Policji Państwowej na terenie powiatu kartuskiego. Rodzina przez wiele lat żyła w przekonaniu, że zginął z rąk Niemców, gdyż jego ostatnim zadaniem służbowym było konwojowanie grupy Niemców z powiatu brodnickiego na wschodnią granicę Polski. O tym, że zamordowało go NKWD bliscy dowiedzieli się dopiero w latach 80. Gdy opublikowano Listę Katyńską. Z dokumentów, jakie rodzina otrzymała (dopiero) w 1996 roku wynika, że więziono go w obozie w Ostaszkowie.

Leon Zielonka (1895-1940)

Urodził się w Załakowie. Był przodownikiem (odpowiednik sierżanta) Policji Państwowej w Goręczynie. Zamordowano go w 22 kwietnia w Twerze. W 2007 roku prezydent Lech Kaczyński pośmiertnie awansował Leona Zielonkę na stopień aspiranta.

Wszystkie informacje zawarte w artykule pochodzą z obszernej publikacji „Katyń – miejsce zbrodni dokonanej także na oficerach z Kaszub” autorstwa Barbary Kąkol, dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Można ją znaleźć w trzeciej edycji Kartuskich Zeszytów Muzealnych 3/2018. W książkę można się zaopatrzyć w Muzeum Kaszubskim w Kartuzach.

Fot. Zdjęcie ilustracyjne przedstawiające żołnierzy polskich składających przysięgę w 1940 roku, źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe