Kościół pod wezwaniem Św. Jana Ewangelisty w Przyjaźni

W Przyjaźni jest mały zabytkowy gotycki kościół z XIV w. odbudowany w 1611r. z barokowym ołtarzem i amboną oraz oryginalną rzeźbą Chrystusa ukrzyżowanego. Odnośnie powstania parafii istnieją dwa przekazy źródłowe.

Pierwszy mówi, że w 1210 roku kościół ufundował książę Racibor, syn Mestwina I. Nie jest to do końca przekonujące, ponieważ w roku 1210 rządził jeszcze Mestwin I, natomiast Racibor był wtedy dzieckiem, jego panowanie jest późniejsze.

Druga data - 1239 jest pewniejsza - niemiecki historyk Teodor Hirsch wymienia pierwszego proboszcza, niejakiego Mikołaja. Nie jest do końca jasne, czy parafia była samodzielna, czy też była filią parafii w Żukowie. Prawdopodobnie następowały zmiany. Na początku była to parafia samodzielna, w roku 1310 na pewno wcielono ją do żukowskiej, ponowne rozłączenie nastąpiło w połowie XVI wieku w czasach reformacji.

Paradoks dziejów polega na tym, że przejęcie kościoła w Przyjaźni przez ewangelików ułatwił król uważany za monarchę, który bardzo wzmocnił polskość w Gdańsku - Kazimierz Jagiellończyk. Wygrawszy wojnę trzynastoletnią, był zobowiązany odwdzięczyć się tym, którzy mu to ułatwili na tej zasadzie podarował 24 marca 1457 roku wioski Niestępowo i przyjaźń burmistrzowi gdańskiemu Reinholdowi Niederhofowi. Do uzależnienia kościoła związanego z klasztorem żukowskim, było wciąż daleko. Reformacja na terenie Prus Królewskich rozkrzewiła się w XVI wieku, a dopiero w jego II połowie dotarła do Przyjaźni. Ułatwił to ostatni z Jagiellonów- Zygmunt August. Długoletnie wojny, szczególnie o Inflanty ogołociły królewską kasę. Monarcha zwrócił się w 1561 roku z prośbą o pożyczkę do bogatych luterańskich gdańszczan. I otrzymał ją dając w zastaw m.in. dobra klasztoru żukowskiego. Korzystając ze sposobnej chwili historycznej, luterański właściciel Przyjaźni "załatwił" z dzierżawcami wyłączenie miejscowego kościółka spod władzy żukowskiego klasztoru. To dawało mu możliwość ustanawiania wygodnych dla siebie duszpasterzy.

!zdjecie:left!Przejście Przyjaźni na protestantyzm dokonało się w latach 1561 - 1565. Kiedy biskup włocławski Hieronim Rozrażewski w latach 1581 - 1600 przeprowadzał akcję odzyskiwania akcję odzyskiwania zabranych katolikom kościołów, nie udało mu się to w przypadku Przyjaźni, będącej pod patronatem prywatnym luteranina Henryka Niederhofa.
 

Cuius regio, eius, religio - czyja władza, tego religia.

Wierni, którzy nie chcieli się wyrzec katolicyzmu, chodzili do kościoła w Żukowie. Początkowo kościół w Przyjaźni był pod patronatem kolejnych rządzących tą częścią Pomorza monarchów. Aż do wspomnianych już wydarzeń z czasów Kazimierza Jagiellończyka. Pochodzący spod Osnobruck Reinhold Niederhof dał początek patronom ze swego rodu. Na Henryku, zmarłym w 1586 roku, skończyła się męska linia. Jego córka wyszła za mąż za Michała Bartscha von Demutha i do roku 1693 ród ten sprawował patronat nad kościołem.

Potem zaszczyt i obowiązki przejął Krzysztof von Krockow, a po nim zaprzyjaźniona familia von Jatzkow. W roku 1779 dobra wraz z patronem kupił Jan von Mitchel, który wstawił się szokującym, nie tylko na owe czasy, skandalem- żył z konkubiną, którą była księżniczka Józefina von Ponińska (z książąt Lubomirskich). Nie mogli się pobrać, ponieważ nadobna Józefina porzuciła dla von Mitchela swego ślubnego małżonka - księcia Ponińskiego. Luterańska mentalność była na tyle tolerancyjna, że ścierpiała nie tylko patronat Jana von Mitchela, ale nawet (po jego śmierci) księżniczki Józefiny, a potem syna tej pary (z nieprawego łoża) - Jana, Józefa Aleksandra von Mitchela.

!zdjecie:right!Instytucja patronatu padła, dopiero po I wojnie światowej w 1922 roku. Powrót katolików nastąpił, po tragicznej śmierci ostatniego pastora - Pawła Lau i zakończeniu II wojny światowej. Początkowo msze (i to niesystematycznie) odprawiał duchowny dojeżdżający z Żukowa. Od 1948 roku był już stały duszpasterz, ale pierwsze chrzty odnotowano dopiero w jesieni 1949 roku. Powiększenie parafii nastąpiło w 1968 roku, w związku z dołączeniem wsi Skrzeszewo, Piaski i Krowiełąki. W latach 1975- 1977 przeprowadzono gruntowną przebudowę kościola. Jego zasadniczy kształt pozostał niezmieniony, ale strop poprzedni drewniany, zamieniono na żelbetonowy - jedynie obłożony modrzewiowymi belkami i deskami.

W miejscowej szkole znajduje się izba regionalna, a na wschód od zabudowań głaz narzutowy o obwodzie 16.5m.


Historia kościoła
(opracowanie ZSP w Przyjaźni)

1210 - Wydanie aktu fundacyjnego świątyni przez księcia gdańskiego Racibora, budowa drewnianego kościoła św. Jana, który był siedzibą osobnej parafii
1310 - kościół staje się filią klasztoru w Żukowie
1540 - przeniesienie fundacji z kaplicy jerozolimskiej do kościoła w Przyjaźni, aby obronić ją przed przejęciem przez luteranów, który przyjęli kościół NMP w Gdańsku
1561-1565 - przejście mieszkańców na protestantyzm, utworzenie niezależnej od Żukowa parafii ewangelickiej (kościół znajduje się pod patronatem prywatnym)
1577 - kościół został zniszczony i ograbiony podczas wojny króla St. Batorego z Gdańskiem. W 1583 r. biskup włocławski Hieronim Rozrażewski chcąc odzyskać kościół z rąk protestantów wysłał na rozmowy swego przedstawiciela. Ówczesny patron kościoła i zarazem dziedzic Przyjaźni Henryk Nierhoff nie zgodził się na wizytacje biskupiego wysłannika, zarazem nie dopuszczając do poświęcenia swiątyni.
II wojna światowa - zniszczenie kościoła
1945 - śmierć ostatniego pastora Pawła Lau
od 1945 - kościół jest katolicki