W krainie Jezior Raduńskich

W dorzeczu górnej Raduni, u podnóża Wzgórz Szymbarskich, w najbardziej zróżnicowanej pod względem krajobrazowym części Pojezierza Kaszubskiego znajduje się liczna grupa jezior wypełniających długie i głęboko wcięte rynny polodowcowe o stromo zarysowanych zboczach. Tworzą one zespół czternastu jezior zwanych Jeziorami Raduńskimi.

W dorzeczu górnej Raduni, u podnóża Wzgórz Szymbarskich, w najbardziej zróżnicowanej pod względem krajobrazowym części Pojezierza Kaszubskiego znajduje się liczna grupa jezior wypełniających długie i głęboko wcięte rynny polodowcowe o stromo zarysowanych zboczach. Tworzą one zespół czternastu jezior zwanych Jeziorami Raduńskimi: Stężyckie, Raduńskie Górne i Dolne, Kłodno, Białe, Rekowo, Małe i Wielkie Brodno, Ostrzyckie, Małe i Duże Bukrzyno, Patulskie, Dąbrowskie i Lubowisko. Ten wspaniały ciąg jezior o łącznej długości około 40 km, układający się w dwa łuki zbliżone do siebie w okolicach Chmielna i Stężycy, to prawdziwy sznur pereł, którym przyroda ozdobiła ziemię kaszubską tworząc najbardziej urokliwy zakątek Kaszub, gdzie największe różnice w ukształtowaniu powierzchni, bukowo - mieszane lasy i jeziora tak pięknie z sobą harmonizują.

Jeziora Raduńskie, połączone biegiem Raduni, zwane są popularnie "Kółkiem Raduńskim". Ponad połowę ich powierzchni zajmują dwa największe jeziora: Raduńskie Górne i Raduńskie Dolne, przedzielone groblą usypaną w czasie budowy drogi wiodącej z Kartuz do Sulęczyna, na znajdującym się w rynnie progu. Łączna powierzchnia obu jezior wynosi 1123,7 ha, a długość osiąga prawie 16 km. Najgłębsze jest Jezioro Raduńskie Górne. W głęboczku położonym w środkowej części jeziora ma ono aż 43 m. Jest to równocześnie największa głębia w całym zespole Jezior Raduńskich. Najmniejsze jest Małe Bukrzyno. Jego powierzchnia wynosi 17,8 ha, a maksymalna głębokość zaledwie 4,1 m.

Stosunkowo płytkie są też jeziora: Matę Brodno (7,0 m), Lubowisko (7,6 m i Patulskie (7,8 m), natomiast Raduńskie Dolne (35,6 m) i Kłodno (34,7 m) do najgłębszych.

Rynnowe Jeziora Raduńskie, podobnie jak wszystkie jeziora tego typu, charakteryzują się słabo rozwiniętą linią brzegową. Prócz jezior okolic Chmielna, zwanych też jeziorami chmieleńskimi (Kłodno, Białe i Rekowo), wszystkie pozostałe mają zdecydowanie wydłużony kształt. Jezioro Ostrzyckie jest natomiast dziwacznie wygięte. Jego kształt wynika z położenia na skrzyżowaniu trzech szlaków rynnowych, w miejscu, gdzie istniał węzeł odpływu wód roztopowych Iądoiodu. Fakt ten zadecydował również o położeniu głębi w jeziorze wynoszącej 19,4 m.

Wody z Jezior Raduńskich odprowadza Radunia, która w zachodnim ramieniu zespołu rynnowego (jeziora: Stężyckie, Raduńskie Górne i Dolne) płynie z południa na północ ku jeziorom chmieleńskim, a więc odwrotnie w stosunku do dawnego kierunku odpływu wód roztopowych zanikającego Iądoiodu. Zjawisko takie nazywa się inwersją odpływu. Ponadto odpływ ten jest obecnie sztucznie regulowany śluzami i zastawkami. Zasoby wodne jezior są bowiem wykorzystywane przez elektrownie wodne na Raduni. Jeziora Raduńskie są więc nie tylko obszarem źródliskowym tej najpiękniejszej rzeki kaszubskiej, ale dzięki ich zasobom wodnym i powiązaniu przez tę rzekę, stanowią nieprzeciętne bogactwo naturalne służące celom hydroenergetycznym, a od szeregu lat również jako woda pitna dla mieszkańców Gdańska. Ujęcie Raduni dla celów pitnych przyczynia się równocześnie do ochrony jej wód w obszarze źródliskowym, w którym znajdują się Jeziora Raduńskie. Jest to niezwykle korzystne dla ochrony wód jeziornych przed zanieczyszczeniem. Łowi się tu przeważnie okonie, płocie, szczupaki, leszcze i węgorze, ale na specjalną uwagę zasługuje smakowita sielawa, zwana po kaszubsku marenką.

Za obszar najbardziej malowniczy w kaszubskiej krainie jezior uchodzą okolice Wieżycy. Potwierdza to rozległa panorama z 35 - metrowej, metalowej wieży widokowej ustawionej na Wieżycy (328,6 m n.p.m.). Udostępniana jest ona turystom codziennie, w godz. od 9.00 do 20.00; wstęp płatny. Można stąd zobaczyć rozległe przestrzenie Pojezierza Kaszubskiego, z migocącymi taflami jezior, a na południu, aż do horyzontu - ciemne połacie wielkich kompleksów leśnych, wchodzących w skład Borów Tucholskich.

Aby jednak dostrzec pełną krasę krajobrazu okolic Wzgórz Szymbarskich. trzeba patrzeć na nie z dołu, od strony Ostrzyc albo z góry, ze Złotej Góry w okolicach Brodnicy Górnej. W stosunku do lustra wody w Jeziorze Ostrzyckim, wysokości względne osiągają tu 172 m, a przy uwzględnieniu maksymalnej głębokości jeziora - przekraczają 190 m. Z punktu widzenia deniwelacji terenu jest to krajobraz podgórski. Ze Złotej Góry (punkt widokowy, 213 m n.p.m.) roztacza się wspaniały widok na naturalną architekturę krajobrazu Pojezierza Kaszubskiego. Najniższy poziom - dno rynny - wypełniają jeziora: Wielkie Brodno (na pierwszym planie) i Ostrzyckie (na drugim planie). Na progu rynnowym, rozdzielającym obydwa jeziora, położona jest wieś Brodnica Dolna, a w najbliższym otoczeniu widać wysoko zalegający poziom moreny dennej, w który wcięta jest rynna jeziorna. Całość zamyka wysoko wzniesione i bogato zalesione pasmo moren czołowych - Wzgórza Szymbarskie. Tędy wiodą też liczne szlaki turystyczne, łączące wiele doskonale położonych punktów widokowych. Na Złotej Górze znajduje się wzniesiony w 1968 roku pomnik ku czci Bojowników Ruchu Oporu na Kaszubah. Jego surowa bryła, ładnie wkomponowana w krajobraz przypomina o walce ludu kaszubskiego z hitlerowską przemocą.

U podnóża Złotej Góry rozlewają się szeroko wody jeziora Wielkie Brodno, o powierzchni 133,9 ha, wypełniając głęboką rynnę polodowcową o bardzo stromo zarysowanych i częściowo zalesionych zboczach. Wysoczyzna moreny dennej jest w najbliższym otoczeniu jeziora porozcinana nie tylko szlakami wód roztopowych lądolodu, reprezentowanymi przez polodowcowe rynny, ale także przez młode dolinki erozyjne. W rzeźbie tutejszego terenu liczne są też formy wklęsłe, których pochodzenie wiąże się z procesem wytapiania się brył martwego lodu lodowcowego. Tak ukształtowaną morenę denną można oglądać jedynie w młodym krajobrazie polodowcowym.
Ze Złotej Góry w kierunku Brodnicy Dolnej, prowadzi wspaniale wytyczony odcinek drogi turystycznej zwanej "Drogą Kaszubską". Ciągnie się ona od Garcza, a właściwie już od Kartuz, przez Chmielno i Ostrzyce do Wieżycy wzdłuż malowniczego zespołu Jezior Raduńskich. Ustawiony przy tej drodze znacznych rozmiarów głaz narzutowy, z wyrytą na nim mapą najbliższej okolicy, upamiętniający datę oddania drogi do użytku został ostatnio przeniesiony na Złotą Górę, gdzie jest lepiej widoczny. Roztacza się stąd piękny widok na rozległą rynnę i jezioro Wielkie Brodno.
W okolicy Brodnicy Górnej najpiękniejsze miejsca widokowe znajdują się u wysokich brzegów północno - zachodniej części Jeziora Ostrzyckiego. Wypełnia ono dno rynny wyznaczającej ślad potężnej rzeki podlodowcowej. Powierzchnia jeziora wynosi 266,3 ha, a największa głębokość - 19,4 m. Jego brzegi są obficie zalesione, tworząc malowniczą oprawę. Otoczenie Jeziora Ostrzyckiego należy uznać za najpiękniejsze w całym zespole Jezior Raduńskich. Jego przyrodnicza wartość została doceniona przez wyodrębnienie w części zachodniej rezerwatu przyrody pod nazwą "Ostrzycki Las". Ochronie podlega tu charakterystyczny dla regionu las bukowy (buczyna niżowa - kwaśna, żyzna i storczykowa).

W okolicach Borucina szlak kaszubskich jezior przekracza przesmyk jeziorny pomiędzy Raduńskim Górnym i Dolnym. Nad Jeziorem Raduńskim Górnym znajduje się stacja jeziorna Uniwersytetu Gdańskiego, placówka dydaktyczna i naukowa, której celem jest badanie jezior kaszubskich na tle całej problematyki fizycznogeograficznej Pojezierza Kaszubskiego.

Z Borucina szlak kaszubskich jezior prowadzi do Stężycy. W pobliżu tej wyprawie do samej drogi dochodzi południowa część Jeziora Raduńskiego Górnego. Miejsce to stanowi jeden z najwspanialszych punktów widokowych. Powierzchnia tego jeziora osiąga 386,5 ha. Wysokie brzegi są w wielu miejscach wyraźnie podcięte i tworzą jeziorne klify. Od krawędzi klifu rozprzestrzenia się prawie idealnie płaska, piaszczysta powierzchnia, przeważnie zalesiona reprezentująca wysoki poziom sandrowy. Jest to powierzchnia akumulacyjna ukształtowana przez wody, spływające niegdyś obficie od czoła zalegającego już dalej na północy i intensywnie topniejącego lądolodu. Rynnę Jeziora Raduńskiego Górnego uratowały przed zasypaniem bryły martwego lodu lodowcowego, które ją zakonserwowały. Wzdłuż linii brzegowej jeziora widoczne są wyraźnie zachowane niskie poziomy terasowe, świadczące o późniejszych zmianach poziomu wody w jeziorze.

Atrakcyjny szlak wodny zwany "Kółkiem Raduńskim" najlepiej rozpocząć w Stężycy. Wiedzie on z Jeziora Stężyckiego przez 10 jezior na długości prawie 40 km. Jest to najwyżej położony na Pojezierzu Pomorskim szlak jeziorny, gdyż poziom lustra wody w jeziorach zalega na wysokości 159,0 - 166,5 m. Po drodze trzeba koniecznie zatrzymać się w kilku znakomicie położonych punktach widokowych. Jednym z najwspanialszych jest Jastrzębia Góra koło Ostrzyc, skąd roztacza się rozległy widok na fragment typowego krajobrazu kaszubskiego. Na wierzchołku wzniesienia znajduje się sporych rozmiarów głaz narzutowy - "Królewski Kamień" (wysokość 1,6 m, obwód 6,07 m). W dobrym miejscu widokowym położony jest też parking w Ostrzycach. Rysuje się stąd daleka perspektywa na wody północno-zachodniej części Jeziora Ostrzyckiego. Wędrówkę wzdłuż jezior raduńskich można zakończyć w miejscu, gdzie jeszcze raz odsłania się znakomity widok - tym razem od południa - na Jezioro Ostrzyckie, ze stoku Wzgórz Szymbarskich, na dobrze zlokalizowanym tarasie zajazdu "Hubertówka".