Przyczyny i rodzaje zagrożeń roślinności w Kaszubskim Parku Krajobrazowym

Lasy od najdawniejszych czasów były pod wpływem gospodarki człowieka, ale o ich stanie dzisiejszym zadecydowały przede wszystkim oddziaływania w ciągu ostatnich dwu stuleci.

Przyczyny i rodzaje zagrożeń ekosystemów leśnych

Lasy od najdawniejszych czasów były pod wpływem gospodarki człowieka, ale o ich stanie dzisiejszym zadecydowały przede wszystkim oddziaływania w ciągu ostatnich dwu stuleci. Z jednej strony przez większą część XIX wieku kontynuowane były niektóre formy antropopresji, jak wypas, a z drugiej - pojawiły się nowe. Pod względem skutków w oddziaływaniu na lasy podstawową rolę odegrały dwie formy - sztuczne nasadzenia drzew, w tym zwłaszcza gatunków obcych siedliskowo i geograficznie, oraz odwodnienie terenu.

Po kampanii napoleońskiej lasy Pomorza, w tym i KPK, były skrajnie zdewastowane przez różne formy rabunkowej, ekstensywnej i chaotycznej działalności. Zachowały się nawet dokumenty mówiące o wypasie świń w ogrodzonych fragmentach Lasów Mirachowskich, trzymanych tu jako "żywa spiżarnia" dla potrzeb zbliżającej się armii napoleońskiej. Do rzadkości należały wówczas na Pomorzu fragmenty starodrzewu o powierzchni kilkunastu hektarów. W związku z tym, w opinii ówczesnych władz jedyną drogą poprawy sytuacji w lasach było uprzątnięcie wszystkich pozostałości i posadzenie drzew; system zrębów zupełnych ze sztucznym odnowieniem drzewostanów na Pomorzu zaczął się w latach czterdziestych XIX wieku. Na morenowych glinach, na siedliskach lasów bukowych i bukowo - dębowych, a być może również dąbrów, na szeroką skalę zaczęto wówczas sadzić świerka - gatunek wcześniej w centralnej części Pojezierza nieznany lub co najwyżej odgrywający marginalną rolę. W efekcie tego działania, np. w roku 1970 w kompleksie położonym na Wysoczyźnie Staniszewskiej, monokultury świerka zajmowały 15% powierzchni lasu, z czego jedna trzecia przypadła na drzewostany stare, sadzone jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku jako pierwsze pokolenie drzew szpilkowych na siedliskach lasowych (tzn. lasów liściastych). W tych starodrzewach zaczęło się wykształcać leśne zbiorowisko zastępcze, o własnych cechach florystycznych, różniących je od innych fitocenoz lasów KPK.

Z kolei odwodnienia dotyczy przede wszystkim torfowisk i mokradeł, położonych na wysoczyznach.

W efekcie wszystkich działań człowieka, co najmniej trzy czwarte powierzchni lasów państwowych w KPK ma drzewostany niezgodne z siedliskiem. W lasach duże powierzchnie zajmują siedliska lasu bukowo - dębowego, a także kwaśnej buczyny niżowej i żyznej buczyny niżowej. Mniejsze są powierzchnie siedlisk borowych, skupionych głównie na sandrach w południowej części Parku - są to biotopy sosnowo-dębowego boru mieszanego i suboceanicznego boru świeżego. Siedliska pozostałych zespołów, takich jak łęgowych, grądowych i olsowych, mają dużo mniejsze areały. W związku z tym, biorąc pod uwagę naturalną strukturę siedlisk, na największych powierzchniach lasów KPK dominującymi gatunkami drzew powinny być w drzewostanach buk zwyczajny i dąb bezszypułkowy. Buk powinien tworzyć prawie czyste drzewostany na siedliskach buczyn (kwaśnej, żyznej i storczykowej), być współdominantem w grądzie oraz jako domieszka wchodzić do drzewostanów innych zespołów. Na siedliskach łęgów i olsu powinna występować olsza czarna, w łęgach znaczny udział winien mieć jesion wyniosły. Inne drzewa, jak lipa drobnolistna, grab i wiąz górski mają znaczenie domieszkowe. Jedynie brzoza omszona może budować drzewostan lub być współdominantem w brzezinie bagiennej. Gatunkiem, który ma naturalny udział w drzewostanach różnych zespołów leśnych, jest brzoza brodawkowata. Brzoza, jako gatunek światłożądny, wkracza na zręby i halizny, a potem część osobników może się utrzymać w formującym się drzewostanie.

W lasach KPK, wśród wprowadzonych gatunków drzew niezgodnych z siedliskiem, największą rolę odgrywa przede wszystkim świerk pospolity i sosna zwyczajna. Pierwszy z nich rośnie zarówno w czystych monokulturach, jak też domieszce w różnych drzewostanach. Gatunek ten ma silne, niekorzystne oddziaływanie na siedliska lasowe, na które został wprowadzony; polega ono głównie na zakwaszeniu i ługowaniu gleby. Na znaczącej części siedlisk, zwłaszcza lasu bukowo - dębowego, wprowadzonym przez człowieka drzewem jest też sosna zwyczajna. Mniejsze znaczenie z gatunków niezgodnych z siedliskiem mają daglezja i modrzew oraz znikome - jodła.

Skład drzewostanów często jest sztucznie ustalony przez człowieka i mimo, że buduje go gatunek zgodny z siedliskiem, drzewostan jest niezgodny z naturalnym, np. bukowy na siedlisku lasu bukowo - dębowego (powinien uczestniczyć w nim również dąb bezszypułkowy). Czyste drzewostany brzozowe, zwłaszcza w starszych klasach wieku, występujące w wielu miejscach KPK, również nie należą do naturalnych w naszej strefie klimatycznej. Najczęściej są one pierwszym pokoleniem drzew na glebach porolnych.

Pomimo omówionych powyżej niekorzystnych zmian, w lasach KPK odznaczają się pewne korzystne trendy, mianowicie w ciąg ostatnich kilkudziesięciu lat nastąpił wyraźny wzrost powierzchni leśnej KPK, na słabych glebach od niedawna użytkowanych rolniczo. Największe kompleksy lasów na glebach porolnych znajdują się w południowej części parku - na wschód od Jez. Raduńskiego Górnego i na znacznej części Wzgórz Szymbarskich (oprócz Wieżycy). Liczne niewielkie zadrzewienia pojawiają się na wysoczyznach wśród pól oraz w górnych częściach stoków rynien subglacjalnych. Jednak pomimo, że w generaliach jest to proces korzystny, to skład gatunkowy tych zadrzewień zwykle nie jest zgodny z naturalnym dla zalesianych siedlisk. Zadrzewienia na brzegach wód dla odmiany mają w wielu miejscach charakter fluktuacyjny. W takich przypadkach wąski pas loch, rosnący wzdłuż jezior lub cieków jest okresowo wycinany, po czym odnawia się.

Poważnym problemem jest silna presja rekreacyjna, zaznaczona nawet w operatach urządzeniowych w postaci "lasów masowego wypoczynku", głównie w obrębach: Wieżyca, Kartuzy. Niezależnie od prowadzonej w przeszłości i obecnie gospodarki leśnej, coraz bardziej widoczne są niekorzystne zmiany w runie lasów spowodowane nasilającą się penetracją w poszukiwaniu jagód i grzybów. Ten rodzaj presji jest szczególnie nasilony w pobliżu większych ośrodków wypoczynkowych i skupisk domków letniskowych.

Przyczyny i rodzaje zagrożeń ekosystemów nieleśnych

Szata roślinna ekosystemów nieleśnych KPK jest zagrożona w bardzo zróżnicowanym zakresie i z powodu różnych przyczyn. Jej niekorzystne z przyrodniczego punktu widzenia zmiany są zarówno efektem bezpośredniego oddziaływania na fitocenozy, jak i pośredniego, poprzez zmiany warunków siedliskowych. Zakres przestrzenny i jakościowy tych zmian i wynikających z nich zagrożeń ściśle się wiąże z czasem trwania i natężeniem poszczególnych form antropopresji. Za główne czynniki zagrażające utrzymaniu różnorodności gatunkowej i fitocenotycznej w ekosystemach nieleśnych KPK należy uznać: zaburzenia warunków wodnych, zmiany sposobu użytkowania terenu, presję turystyczno - rekreacyjną, lokalnie eutrofizację.

Zmiany naturalnych warunków wodnych na obszarze dzisiejszego KPK zostały na dużą skalę zapoczątkowane przynajmniej w pierwszej połowie XIX wieku i objęły zarówno mokradła w rynnach subglacjalnych i dolinach, jak i torfowiska na wysoczyznach. Były to przede wszystkim melioracje odwadniające, prowadzone w celu zwiększenia powierzchni łąk w dolinach, jak i eksploatacji torfu. Przykładem tego ostatniego jest odwołanie Staniszewskiego Błota, którego plan "w celu eksploatacji użytecznego torfu" sporządzono w 1835r. Z bardzo dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że przynajmniej z tego samego okresu pochodzą odwodnienia pozostałych torfowisk na wysoczyznach. Są one kontynuowane do czasów współczesnych, a do niedawna były powszechnie prowadzone nawet w rezerwatach torfowiskowych Staniszewskie Błoto, Kurze Grzędy i Jezioro Turzycowe. Z kolei w dolinach i rynnach subglacjalnych zmiany warunków wodnych objęły obniżanie poziomu wody w jeziorach poprzez pogłębianie odpływów, włączanie pierwotne bezodpływowych zagłębień w system odpływu rzek, pogłębianie koryt cieków w celu usprawnienia odpływu, wreszcie powszechne melioracje odwadniające niemal wszystkich podmokłych i zatorfionych obniżeniach. Zabiegi te spowodowały zasadnicze zmiany siedlisk, a co za tym następuje , i szaty roślinnej. Należy wymienić także zanik wielu jezior, np. Mirachowskiego odbywający się w XIX/XX wieku, a ostatnio Rąty, z którego ostatnia faza spuszczania wody odbyła się w 1987r. Konsekwencją odwodnień torfowisk i mokradeł jest nie tylko obniżenie poziomu wody, ale postępujące zasadnicze zmiany warunków glebowych polegające na mszeniu gleb. Sztucznie wymuszone uruchomienie wody prowadzi do tzw. Łęgowienia siedlisk bagiennych, a następnie po obniżeniu poziomu lustra wody - do grądowienia. Tego typu zmiany są powszechne na terenie KPK. Oczywiście tak drastyczne zmiany warunków siedliskowych powodują zasadnicze zmiany szaty roślinnej.

Sztuczne obniżenie poziomu wody może stać się przyczyną spontanicznego rozwoju zbiorowisk roślinnych, które z wyjątkiem sztucznego stymulatora rozwoju mają wszystkie cechy naturalnych zbiorowisk i przynajmniej przez pewien okres mogą odznaczać się licznymi walorami. W ten sposób ze zbiorowisk otwartych torfowisk wysokich w ciągu życia zaledwie jednego pokolenia drzew na Staniszewskim Błocie powstał bór bagienny, a przypuszczalnie przejściowo torfowiskowych okrajków i na płytkich pokładach torfu - brzezina bagienna. Fitocenozy tego ostatniego zbiorowiska odznaczały się jeszcze niedawno występowaniem największych na Pomorzu populacji widłaka jałowcowatego. W wyniku postępującego odwodnienia płaty boru bagiennego i brzeziny bagiennej ulęgają szybko postępującej degeneracji.

Kolejną przyczyną zasadniczych zmian szaty roślinnej są zmiany intensywności i sposobu użytkowania łąk i pastwisk; zagadnienie to ma bardzo bogate piśmiennictwo. W KPK, podobnie jak i na innych terenach, powszechnym zjawiskiem jest intensyfikacja gospodarki łąkarskiej w miejscach łatwo dostępnych i zaniechanie jej na zbyt mokrych i grząskich dla sprzętu mechanicznego. Pierwszy z tych procesów, łączący się z odwodnieniem, oraniem i nawożeniem, prowadzi do zastąpienia wielogatunkowej łąki użytkiem zielonym, którego flora składa się z kilku posianych gatunków; w ten sposób np. w dolinie Łeby pod Sianowem zanikła łąka z masowo rosnącym pełnikiem europejskim. Zaniechanie użytkowania łąk wyzwala liczne procesy sukcesji wtórnej, w wyniku których może dojść do rozwoju lasu, zarośli wierzbowych, wtórnych szuwarów (np. budowanych przez trzcinę lub różne gatunki wysokich turzyc), a nawet w wyjątkowych warunkach siedliskowych na wysiękach do powstania bardzo cennych fitocenoz z udziałem licznych rzadkich borealnych gatunków mchów, np. Tomenthypnum nitens, Helodium blandowii, Paludella squarrosa i roślin naczyniowych, jak wielosił błękitny Polmenonium caeruleum, a także storczyków, jak kruszyk błotny Epipactis palustris. Zbiorowiska te uchodziły za naturalne do czasu rozpoznania ich rzeczywistej genezy, a w ostatnich latach zaczęły być szybko opanowywane przez drzewa lub wysokie trawy i turzyce.

Zaniechanie uprawy jałowych pól, spowodowane nieopłacalnością rolnictwa, zachodzi na najuboższych glebach piaszczystych, rzadziej gliniastych. Powszechnie na Pojezierzu Kaszubskim, w tym KPK, takie odłogi były użytkowane jako ekstensywne pastwiska, w wyniku czego powstały lokalnie cenne i interesujące ekosystemy muraw psammofilnych, psiar i wrzosowisk. W ostatnich dekadach są one poważane zagrożone przez samorzutne lub sztuczne zadrzewianie, a także przez przeznaczanie takich "nieużytków" na działki rekreacyjne i zabudowę, zgodnie z powszechnie stosowanymi zasadami użytkowania gruntów.

Kolejnym sposobem oddziaływania na szatę roślinną KPK jest bardzo silna presja rekreacyjna, a w mniejszym stopniu turystyczna. Pierwsza z nich łączy się z trwałym zagospodarowaniem wspomnianych powyżej "nieużytków" oraz intensywną penetracją ich sąsiedztwa, co w pobliżu dużych skupień domków letniskowych i ośrodków wypoczynkowych prowadzi przede wszystkim do mechanicznego zniszczenia wydeptywanego runa leśnego, eutrofizacji i powszechnego zaśmiecenia. Presja turystyczna (turystyka) nie wydaje się powodować istotnego zagrożenia lądowej szaty roślinnej w porównaniu z presja rekreacyjną. Słabsze nasilenie, lepsze przygotowanie przyrodnicze turystów, "skanalizowanie" ruchu oraz lokalizacja pól namiotowych w miejscach stosunkowo mniej wartościowych przyrodniczo osłabiają jej niekorzystne efekty.

Zagrożenia i zmiany wywołane przez proces eutrofizcji zaznaczają się najbardziej w roślinności pierwotnie ubogich i kwaśnych torfowisk położonych w bezodpływowych obniżeniach terenu, w odlesionych centralnych częściach KPK. Użyźniające spływy z pól uprawnych powodują, że w strefie okrajka tych torfowisk pojawiają się typowe gatunki eutroficzne, np. pałka szerokolistna lub nawet tatarak. Według dotychczasowego stanu rozpoznania, zmiany te mają bardzo lokalny zasięg, lecz pełna ocena zjawiska wymaga badań.