Jak rodziło się czytelnictwo na Kaszubach. Historia bibliotek powiatu kartuskiego w dwudziestoleciu międzywojennym

INFO KĄCIK HISTORYCZNY: Historyk Andrzej Borzestowski zabiera czytelników w podróż do lat 1920–1939, kiedy to na terenie powiatu kartuskiego powstawały pierwsze biblioteki, czytelnie i koła Towarzystwa Czytelni Ludowych. W swoim artykule autor ukazuje wysiłek lokalnych działaczy, nauczycieli i samorządowców, dzięki którym oświata i polskie słowo drukowane stały się ważnym elementem budowania tożsamości Pomorza i Kaszub po odzyskaniu niepodległości.

Trochę historii związanej z powstaniem bibliotek, czytelni i rozwojem oświaty w powiecie kartuskim - okres międzywojenny 1922-39. Inetresujący nas temat związany jest z Towarzystwem Czytelni Ludowych T.C.L.. Organizacja powstała i działała w na Pomorzu zaraz po odzyskaniu niepodległości, koncentrując się na działaniach kulturalno-oświatowych, które miały chronić polskość tych ziem - Pomorza, Kaszub. Sekretariat T.C.L. mieścił się w Grudziądzu, które zarządzało filiami, księgozbiorami i działalnością na terenie całego regionu w tym powiatu kartuskiego. 

Powstanie pierwszej biblioteki na terenie Kartuz i powiatu związane jest ze "Świętem powiatu kartuskiego". Gazeta Kartuska pisała: "Dzień 16 października 1922 r ma być ukoronowaniem... starań, zachodów. W tym dniu poświęcona ma być "Drukarnia Polska"... a o godzinie 5-tej otwarcie wystawy przemysłu i zdobnictwa ludowego oraz otwarcie i poświęcenie Biblioteki - Czytelni Publicznej, która mieścić się będzie w starym szpitralu przy ulicy Cmentarnej 4 - dwa pokoje i kilkadziesiąt starych ksiązek". W następnych latach następuje rozwój sieci bibliotek, czytelni. 

Oprócz działającej już biblioteki powiatowej przy wspomnianej ulicy Cmentarnejm istniała również biblioteka T.C.L. , która poczatkowo była zlokalizowana przy ulicy Gdańskiej 12 - obecnie Dom Dziecka, a w późniejszym okresie przy ulicy Dworcowej 2. Biblioteka ta była prowadzona kolejno przez: znanego działacza samorządow3ego p. L. Lniskiego, J. Labuddę i H. Lniską. Ciekawostka - Biblioteka otwarta dwa razy w tygodniu - popołudnia. Księgozbiór w 1929 roku był bardzo skromny - 548 książek, a czytelniów 107. Nalezy w tym miejscu podkreślić, że biblioteka utrzymywała się ze składek samych czytelników. Działy biblioteczne istniały w szkołach - w Gimnazjaum i szkołach powszechnych. Każda szkoła wyznaczała opiekuna biblioteki. W 1930 roku założono biblioteczkę w szpitalu powiatowym. 

17 grudnia 1931 roku w Kaszubskkim Dworze odbyło się zebran ie organizacyjne T.C.L. z udziałem 40 osób z prezesem powiatowym p. L. Lniskim . Marszałkiem zebrania został p. L. Lniski, a referent oświatowy p. Ossowski zdał sprawozdanie ze stanu czyetlnictwa w powiecie kartuskim, w którym istnieją 22 biblioteki. Największa biblioteka znajduje się w Sulęczynie, gdzie jest 400 ksiązek. Ogólny stan bibliotek jest opłakany - brak funduszy. Sprawozdanie finansowe zdał p. naczelnik Ćwikliński. Pan dyrektor Bochenek z Grudziądza mówił o zadaniach T.C..L. w powiecie. Nad referetem wywiązała się dyskusja. W skład wybranego zarządu powiatowego weszli: L. Lniski - prezes, p. Brzozowska - sekretarka, Po wyborze zarządu zabrał głos p. starosta ze Świecia, zaznaczając, że nasz powiat będzie podzielony na trzy okręgi. Dużo pracy przed nami".

Gazeta Kartuska - 14 marca 1936 informuje: Sierakowice. Założyciela Koła T.C.L. na zebraniu organizacyjnym. Wybrano zarząd: prezes ks. wik. Martenka, sekr. B. Kostuch, skarbnik p. Machnikowski...Na zakończenie ks. kan. Łosiński porównał czasy dawniejsze i teraźniejsze - dostrzegamy postęp w rozwoju czytelnictwa. 

Gazeta Kartuska w czerwcu 1938 roku pisała o "Akcji bibliotecznej w powiecie kartuskim. Pod przew. p. starosty Beliny odbyła się konferencja z udziałem przedstawicieli T.C.L. i Kuratorium Szkolnego,,, Po dłuższej dyskusji ustalono stałą sieć biblioteczną dla powiatu kartuskiego. Plan działalności przewiduje utworzenie w latach 1937/38 23 nowych bibliotek w powiecie: T.C.L. uruchomi 11 bibliotek na pograniczu gdańskim, samorząd 12 bibliotek na pograniczu polsko-niemieckim. 

W ciągu następnych 5 lat przewiduje się utworzenie dalszych bibliotek - licząc przeciętnie po 17 rocznie. W ten sposób osiągniemy wynik - 1 książka na 5 mieszkańców, a nie jak dotychczas 18-tu. Stałe biblioteki będą posiadać: Sierakowice, Żukowo, Chmielno, Przodkowo, Sulęczyno. Natomiast w Kartuzach powiększona będzie biblioteka miejska T.C.L." We wrześniu 1937 roku odbędzie się kurs dla bibliotekarzy w Kartuzach w celu podniesienia kwalifikacji.

Gazeta Kartuska 1939 r. artykuł "Ruch oświatowy w powiecie kartuskim - T.C.L." W powiecie naszym istnieją 22 biblioteki ruchomowe i 1 stała w Kartuzach, oraz cztery koła T.C.L. w Kartuzach, Sierakowicach, Żukowie i Przodkowie. W 1938 roku otwarto nowa bibliotekę T.C.L. w Sulminie. Okręg kartuski T.C.L. - posiada ogółem 2.312 książek, a ogólna liczba wypozyczeń książek wynosiła w 1938 roku - 6.875. 

Księgozbiór jest odświeżany i uzupełniany przez zakup nowych ksiązek:

• w 1936 roku na zakup wydano 418,65 zł
• w 1937 roku na zakup wydano 406,05 zł
• w 1938 roku na zakup wydano 158,98 zł

W 1939 roku przewiduje sie zakup ksiązek na sumę 600 zł. Komitet Okręgowy T.C.L. na powiat kartuski tworzą: prezes ks. dzienak Paszotta, skarbnik p. Myszker.... Działalność T.C.L. odbywa sie w trudnych warunkach, ale jest pożyteczna i rokuje na przyszłośc dalszy pomyślny rozwój. 

Miejska i Powiatowa Biblioteka im. Żurakowskiego w Kartuzach świętowała 80-lecie działalności. Do napisania kolejnego artykułu w "Kąciku Historycznym INFO":  pt. "O bibliotekach i czytelnictwie w Kartuzach i powiecie obejmującym okres miedzywojneny 1920-1939" przyczyniły się dwa fakty: 80-lecie działalności Miejskiej i Powiatowej Biblioteki w Kartuzach oraz moja - autora artykułu miłość do ksiązki i czytelnictwa. Z okazji Wspaniałego Jubileuszu - kierownictwu i wszystkim pracownikom placówki oświatowo-kulturalnej - wszystkiego najlepszego życzą Redakcja Kartuzy.info oraz autor Andrzej Borzestowski.

P.S Żart [Gazeta Kartuska 1938] 

• Nauczyciel: Wiesz Piotrusiu, że Twoje domowe wypracowanie pt. "Mój ojciec" jest dosłownie takie same, jak twojego brata Władka. 
• Uczeń - To znaczy, panie profesorze, że mamy taego samego ojca 

Mott:" Nauką i pieniędzmi druchy się wzbogacą. Mądrość musisz sam z siebie własną dobyć pracą"

oprac. historyk Andrzej Borzestowski