Ważniejsze ulice Kartuz w latach 1919–1939. Historia zapisania miasta w nazwach

INFO KĄCIK HISTORYCZNY: Jak rodziły się nazwy ulic w Kartuzach w burzliwych latach międzywojnia? Dlaczego Adlfsholne stało się „Wzgórzem Wolności”, Apteczna – ulicą Jana Sobieskiego, a Cmentarna – Ceynowy? Historyk Andrzej Borzestowski przypomina dzieje kartuskich ulic z lat 1919–1939, w których odbijały się echa odzyskanej niepodległości, lokalnej tożsamości i wielkich wydarzeń historii Polski.

Ulica "Wzgórze Wolności" - początki rok 1919:

Na czele Powiatowej Rady Ludowej stał wówczas adwokat Emil Sobiecki jako prezes, a pan F. Bobkowski jako sekretarz. Za ich i całej Polskiej Rady Ludowej urządzono w lipcu 1919 roku wielki Zjazd Polaków z Kartuz i całego powiatu, aby przywrócić i powitać Polskę. Podczas uroczystości mowę patriotyczną wygłosił p. E. Sobiecki, mszę świętą w kościele parafialnym odprawił ks Hoffman z Chmielna. Po nabożeństwie pochód wyruszył na dzisiejsze Wzgórze Wolności zwane wówczas "Adlfsholne", gdzie urządzono koncert patriotyczny przeplatany przemówieniami. W jednym takim przemówienie p. Bobkowski zaproponował, aby Wzgórze to nazwać "Wzgórze Wolności" - na pamiątkę tej uroczystości i ku wiecznej pamięci chwili odzyskania niepodległości. 

Ulica "Apteczna" - powstanie i przemianowanie na ul. Jana Sobieskiego [dzisiejsza ulica Bielińskiego]

Początki ulic związane są z faktem istnienia pierwszej Apteki pod Orłem [Adler Apotheke]. 10 kwietnia 1834 roku na podstawie urzędowego dokumentu została założona Apteka Pod Orłem. Pierwszym właścicielem był aptekarz Ludwik Dietrich. W 1854 roku aptekę przejął J. Rudolf Benkendorf, po nim następowały kolejne zmiany właścicieli. W 1908 roku w miejsce starego domu zabudował nowy piękny dom w stylu wilii z laboratorium. Po przyłączeniu Pomorza do Polski, nabył aptekę w drodze kupna - aptekarz Daniel Christ, który zaprowadził wzorowe ulepszenie. Apteka przejęła oficjalnie nazwę "Apteka Stara - Apteka Pod Orłem. Nazwa ulicy Apteczna przetrwała do 1933 roku. W 1933 roku Rada Miejska podjęła uchwałę o zmianie nazwy ulicy Aptecznej na ulicę Jana Sobieskiego dla upamiętnienie 250. rocznicy bitwy pod Wiedniem - jednego z najwspanialnszych zwycięstw oręża polskiego nad armią turecką Był to nie pierwszy przypadek w dziejach, kiedy Polska ofiarnie ratowała Europę zachodnią przed wschodnim najazdem - islamu, zyskując sobie nazwę "przedmurza chrześcijaństwa". 

Ulica Cmentarna - dzisiejsza ulica Ceynowy

Nazwa ulicy związana jest z faktem powstania i rozbudowy cmentarza ewangelickieho w drugiej połowie XIX wieku. W 1869 roku w Kartuzach liczba ludności wynosiła 1765, przy czym 719 stanowili ewangelicy [40,74 proc.], z kolei w 1890 roku ewangelików było 775 przy liczbie ludności 2.351 [32,96 proc.]. Ewangelicką gminę kościelną w Kartuzach tworzyli w większości mieszkający tu urzędnicy państwowi i kupcy. Pierwotnie podlegała ona parafii w Przyjaźni. Dopiero w grudniu 1852 roku w Kartuzach utworzono parafię ewangelicką, która uzyskała samodzielność w 1856 roku. W styczniu 1862 roku parafia ewangelicka zakupiła za 2.890 dolarów teren o powierzchni 138 mórg - przeznaczony pod cmentarz. Takie były początki i nazwa ulicy Cmentarna. W 1872 roku A. Łukow kupił za kwotę 88.740 marek 2 parcele leżące przy dzisiejszym rynku. Kościół wznoszono w latach 1885-1887. Z racji wzniesienia kościoła w 400-lecie urodzin M. Lutra otrzymał on miano kościoła Luterańskiego. 

Ulica 5 Brygady - powstanie i przemianowanie na ul. J. Piłsudskiego [dzisiejsza ul. Kościuszki]

Wolnośc przyszła do Kartuz 8 lutego 1920 roku wraz z przybyciem do miasta 1 pułku Ułanów Krochowieckich 5 Brygady Jazdy gen. Hallera. Wkraczających żołnierzy na rynku kartuskim przy licznym udziale mieszkańców powitał starosta kartuski E. Sobiecki. W tym symbolicznym dniu zakończył się pruski zabór trwający 148 lat. Z okazji tak ważnego wydarzenia - wkroczenia "Błękitnej Armii" gen. J. Hallera do naszego miasta znana poetka Teodora Kropidłowska napisała wiersz: "Żyj nam Polsko! Żyj nam dostojny nasz Jenerale". W dniu 26 marca 1929 roku Rada Miejska w Kartuzach, na wniosek 6 radnych powzięła uchwały o zmianie ulicy 5 Brygady na "Marszałka Piłsudskiego". Musimy przypomnieć, że juz w grudniu 1928 roku został złożony wniosek o przemianowanie ulicy Gdańskiej na Marszałka Józefa Piłsudskiego. Marszałek "dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek". 

Ulica Przy Rzeźni  i Ulica Wodociągów

Obwieszczenie. Na mocy uchwały korporacji miejskich z dnia 12. października i 26 października 1929 ulica prowadząca do szsy Mirachowskiej do rzeźni miejskiej otrzymała nazwkę - Ulica Przy Rzeźni, zaś ulica prowadząca od ul. 3 Maja do zakładu miejskich wodociągów, otrzymała nazwę 'Ulica Wodociągów". 

Ulica Bronisława Pierackiego - dzisiejszy Deptak

W dniach 8-9 września 1934 roku w Kartuzach odbyło się święto Przysposobienia Wojskowego, poświecenie miejskiego stadionu, strzelnicy oraz powiatowe dozynki. Na uroczystości te przybył juz 8 września 1934 roku z Torunia wojewoda pomorski p. Kirtiklis - którego w imieniu mieszkańców przywitał burmistrz Kartuz p. Kubasik. Przed głównymi uroczystościami około godziny 20. odbył się uroczysty akt nadania części ulicy Dworocwej nazwy - min. Bronisława Pierackiego. Po przemówieniu starosty Czarnockiego odsłonięto na ścianie gmachu starostwa przy dźwięku orkiestry portrer i pamiątkową tablicę. Na zakończenie uroczystości odbył się capstrzyk. Ulica Pierackiego przebiegała od domu p. Wieczorka - drogerzysty, radnego [dzisiaj resturacja Rondo] do ulicy Parkowej -gen. Hallera. Bronisła Pieracki  - działacz niepodległościowy, legionista, po odzyskaniu niepodległości służył w Wojsku Polskim i administracji - min. spraw wewnątrznych. Jako min. zajmował się m.in. mniejszością ukraińską w Polsce - jego polityka zakładała rozładowanie napięć w stosunkach z Ukraińcami, podejmując rozmowy z ich działaczami. Pomimo prób porozumienia, Org. Ukraińskich Nacjonalistów - OUN - wydała wyrok zamordowania min. Bronisława Piereckiego - zabójstwo miało miejsce 15 czerwca 1934 roku. 

Ulica dr Majkowskiego 

Kartuzy. "Gazeta Kartuska" - Zgon dr Majkowskiego - znanego pisarza kaszubskiego. W szpitalu w Gdyni zmarł w czwartek 10 lutego 1938 roku znany pisarz, działacz społeczny, lekarz  A. Majkowski. Był wybitnym regionalistą, autorem pierwszej powieści kaszubskiej - "Życie i przygody Remusa". Mieszkańcy poznali śp. dra Majkowskiego jako znanego i szanowanego lekarza i działacza samorządowego. Pogrzeb odbył się 14 lutego 1938 roku w Kartuzach. Rada Miejska w Kartuzach na swym posiedzeniu 14 lutego po uczczeniu pamięci śp. dra A. Majkowskiego przez powstanie z miejsc, na wniosek radnego Reiskiego uchwaliła utrwalić pamięć zasłużonego działacza przez nadanie jednej z ulic jego imienia. Po przyjęciu nagłego wniosku Rada uchwaliła jednogłośnie bez dyskusji nadać ulicy, przy której śp. dr Majkowski zamieszkiwał i pracował, nazwę "Ulica Dr Majkowskiego". Uchwała powyższa zapadła w dniu pogrzebu.

Zatwierdzenie ulicy mienia dr Majkowskiego - Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu zatwierdził uchwałę Rady Miejskiej w Kartuzach, na mocy której ulica przy której zamieszkiwał śp. A. Majkowski, otrzymała nazwę jego imienia. Tablice z napisem "Ul. dr Majkowskiego" już zostały zawieszone. 

Ulica Romana Dmowskiego

Kartuzy. Pierwsze posiedzenie nowej Rady Miejskiej 27 stycznia 1939 roku pod przewodnictwem burmistrza Lewińskiego. Jednym z punktów posiedzenia był wniosek radnego Gołębiewskiego o uczczenie śp. R. Dmowskiego i przemianowanie ulicy Parkowej na ul. R. Dmowskiego. Pamięć wielkiego Polaka uczczono przez powstanie radnych z miejsc. Roman Dmowski - główny twórca i ideolog ruchu narodowo-demokratycznego. Wybitny polityk - twórca Armii Polskiej we Francji - "Błękitnej Armii", delegat na konferencję pokojową w Paryżu - sygnatariusz Traktatu Wersalskiego. Współtwórca niepodległości. Motoo: "Jestem Polakiem, więc mam obowiązki Polskie...". Zmarł w nicy z 1 na 2 stycznia 1939 roku - zostawł pochowany w Warszawie. 

Bydgoszcz. Ulica Kartuska

Rada Miejska miasta Bydgoszcz uchwaliła w 1934 roku nadać nowopowstałej ulicy wychodzącej z ulicy Nakielskiej nazwę ulicy Kartuska. Nawet w Bydgoszczy pamiętają. 

opracował Andrzej Borzestowski - historyk

"Nie ma większej przyjemności niż czytanie"

P.S. Podczas kolejnego pobytu w Kartuzy.info, dwie miłe panie - Ania i Bożenka zaproponowały napisanie historii ważniejszych ulic naszego miasta w latach 1919 - 1939. Zadanie wykonałem, pisząc artykuł pt. "Ważniejsze ulice m. Kartuzy - rys historyczny w latach 1919-1939".