106 lat temu Kartuzy wróciły do Polski. Tak wyglądały historyczne dni 1920 roku

INFO KĄCIK HISTORYCZNY: 106 lat temu Kartuzy i całe Pomorze wróciły do odrodzonej Polski. Wspominając te przełomowe wydarzenia, historyk Andrzej Borzestowski sięga do archiwalnych relacji prasowych, opisów uroczystości i zapomnianych dokumentów, by przybliżyć mieszkańcom regionu atmosferę tamtych dni oraz znaczenie „Zaślubin Polski z Morzem”.

"Zaślubiny Polski z Morzem" - wiersz Ed. S. Toński [fragmenty]:

"Szumią sosny, szumią

Gdzieś na helskim brzego: 

- To nie złota zorza

Pali się na sniegi

- To nie złota zorza 

Ake łaska Boża - 

Polska z Karpat zeszła

Do Polskiego Morza..."

W tym roku przypada 106 rocznica Wkroczenia Wojska Polskiego i przejęcia miasta i powiatu kartuskiego przez władze polskie  [8.02.1920] oraz przejęcie przez Wojsko Polskie terenów Pomorza i Kaszin [10.02.1920]. (Artykuł na podstawie prasy pomorskiej - pisownia oryginalna).

Przejmowanie na poczatku 1920 roku przez Wojsko Polskie pod dowództwem gen. J. Hallera terenów - Pomorza i Kaszub. 8 lutego 1920 roku armia gen. Hallera zajęła Kartuzy - 1. Pułk Ułanów Krechowieckich. Na łamach "Gazety Kartuskiej" z tego okresu tak relacjonowano to wydarzenie, które głęboko zapisało się w tradycji i pamięci mieszkańców miasta. "W sobotę po południu wkroczyły wojska nasze do Kartuz. Po przybyciu na stację pociągu pancernego "Hallerczyk" - wjeżdżał brygadier Suszyński na czele ułanów i szwoleżerów do miasta. Ludność witała wszystkie oddziały wosjak z zapałem. Część przemaszerowała wśród tłumu ludu i delegacji na linię demarkacyjną. Pozostałe wojska powitał starosta Sobiecki, ks. proboszcz Hoffman z Chmielna i przew. Rady Ludowej p. Maciejewski. W odpowiedzi na powitanie zaznaczył brygadier Suszyński, że zapewnienia odchodządzego greneszuca nie sprawdzą się nigdy. Greneszuc nie powróci albowiem armia polska nie pozwoli odebrać sobie ani piędzi ziemi. Wieczorem uczczono wkraczające wojska polskie iluminacją i przedstawieniem w Karthayzer Hotel.". 

[Porucznik Wojska Polskiego Alfonz Gramza-Gracz. 1920 roku pełnił obowiązki Komendanta Kartuz]

Piąta rocznica wkroczenia Wojska Polskiego i przejęcia miasta i powiatu przez władze polskie odbyła sie bardzo uroczyście w niedzielę 8 luetgo 1925 roku. Prasa informowała: " Z rana odbyła się pobudka wykonana przez kapelę p. Herbasza. O godzinie 10. zaczęły się zbierać na rynku towarzystwa celem brania udziału w pochodzie - czuwał nad porządkiem komendant Policji Szmytkowski, poczem burmistrz miasta - Kubasik wygłosił na rynku przemowę, a w końcu wniósł okrzyk na cześć Polski i prezydenta Wojciechowskiego. Następnie głównymi ulicami miasta wyruszył wspaniały pochód z chorągwiami. W kościele piękne, okolicznościowe kazanie wygłosił ks. wikary Lehmann, a uroczystą sumę "Te Deum" odprawił ks. prob. Krysiński. Po nabożeństwie uczestnicy wrócili na drugą stronę - na rynek, gdzie na zakończenie odśpiewano zwrótkę "Roty". O zmroku nastąpiła iluminacja. Wieczorem odbyło się przedstawienie - amatorzy z pobliskich Sierakowic odegrali piękna sztukę - "Gwiazda Syberji". Uroczystość pozostanie wszystkim uczestnikom długo w pamięci."

KINO CENTRALNE - właściciel Fr. Kreft - Kartuzy

W piątek 6 i w sobotę 7 lutego 1925 roku punktualnie o godzinie 8 wieczorem Nowy "Szerlok Holmes" - dramat w 6 aktach. Zapraszamy

Hotel Centralny - Kartuzy 

W niedzielę 8 lutego 1925 roku odbędzie się zabawa zimowa - z przedstawieniem amatorskim "Gwiazda Syberji". Zapraszamy

Prgram obchodzi 10-lecia wkroczenia wojsk polskich do Kartuz - 16 luetgo 1930 roku "Gazeta Kartuska" pisała: 

"W sobotę 15 o godzinie 19. casprzuk z pochodniami przez miasto z udziałem korporacji i towarzystw. Podczas pochodu postój przed Starostwem, a orkiestra odegra hymn narodowy. Po casprzyku spaleniu stosu na górze przy J. Klasztornym. W niedzielę 16 o godzinie 7. pobudka. O godzinie 10. zbiórka na rynku. Komendę nad pochodem obejmuje naczelnik Straży Pożarnej p. E. Lniski. O godzinie 10.30 komendant odbiera raporty towarzystw, a następnie składa raport p. staroście. O godzinie 10.40 odmarsz do kościoła na nabożeństwo. Pochód otwiera p. starosta w asyście przedstawicieli armii, p. burmistrza.., korporacje miejskie - magistrat i rada miejska, urzędnicy, harcerze, "Sokół", oddział PCK, wszystkie cechy.... Na czele pochodu kroczy poczet sztandarowy... Po nabożeństwie odmarsz do miasta. Przed figura Matki Boskiej obietrze p. starosta defiladę... Po defiladzie odmarsz na rynek, gdzie będą przemówienia: p. burmistrza Kubasika, kier. szkoły powszechnej p. Jasińskiego. Na zakończenie cz. 1 odśpiewanie zwrotki - "Boże coś Polskę". P godzinie 17.30 iluminacja miasta. O godzinie 18. uroczysta akademia w sali Hotelu Centralnego. KOMITET POWIATOWY 1930.".

Odznaczenia Pomorza w powiecie kartuskim za zasługi na polu pracy narodowo - społecznej z okazji 10. rocznicy przyłączenia Pomorza do Macierzy:

• Złoty Krzyż Zasługi otrzymali: ks. prob. Połomski w Kartuzach, dr A. Majkowski w Kartuzach, ks. prob. Sadowski w Wygodzie
• Srebrny Krzyż Zasługi: Bernard Bączkowski w Kartuzach., Bolesław Czarnecki - Leźno, nauczyciel, Witosławki - nauczyciel Kartuzy, Fr. Necel - mistrz garncarstwa
• Brązowy Krzyż Zasługi: Fr. Byczkowski - wójt i sołtys w Kaliskach pod Kartuzami 

Pomorze obchodzi w dniu 10 lutego doniosłą historyczną uroczystość - jest to uroczystość objęcia władzy nad Pomorzem od zaborców - Niemców. Czasy niewoli były dla Pomorzan bardzo trudne - Pomorzanie byli gnębieni i prześladowani. Czasy zmieniają się - Polska Zmartwychwastała. Sprawiedliwość i prawda dziejowa musiały zwyciężyć i pokonać wroga. Traktat wersalski z 1919 roku przyznał nam Pomorze oraz wolny dostęp do morza. Ówczesna prasa pisała: "10 lutego 1920 ro. nad polskim portem - Puckiem zbierają się nieprzeliczone tłumy, były to tłumy kaszubskiego ludu oraz liczne delegacje. O godzinie 3. po południu przybył gen. Haller, dowódca frontu pomorskiego - gen Pruszyński, admirał Porębski i inni..Nastała chwila milczenia. U stóp wysokiego masztu odbyło się poświęcenie bandery polskiej. Przy odgłosie salw armatnich, entuzjazmu ludności i dźwiękach hymnu narodowego wciągnięto ją na maszt... Po nabożeństwie polowym gen. Haller na znak wiecznego ślubu Polski z Bałtykiem, piękny, złocisty pierścień rzucił w słone wody zatoki puckiej, poczem w dno morskie słub pamiątkowy wbito...".

Równocześnie w stolicy na posiedzieniu Sejmu, marszałek Wojciech Trąpczyński wygłosił wielką mowę, w której stwierdził, że szum Bałtyku jest najpiękniejszym hymnem wskrzeszonej Ojczyzny. Po tym przemówienie Sejm uchwalił jednogłośnie budowę portu morskiego. Wybór padł właśnie na Gdynię. 

opracował historyk Andrzej Borzestowski 

P.S. W I kwartale br. ukaże się ksiażka "Kronika Starostwa - Powiatu Kartuskiego na podstawie Gazety Kartuskiej 1922-1939".